ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੁੰਦਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਝੋਪੜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੜੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਰਣ ਦਾ ਮਾਸ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨ ਕਰੀਏ। ਇਹ ਕਰਮ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, “ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਕਿਸੇ ਹਰਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।” ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਾਤੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਉਹੀ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਕਾਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਤਿਆਰ ਕਰ, ਅਸੀਂ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਜਲਦੀ ਕਰ, ਦਇਆਲੁ, ਸਮਾਂ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਦਿਨ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕ ਗਿਆ, ਲਹੂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸੀ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਭਗਵਾਨਾਂ ਵਰਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਯਜਨ ਕਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ।” ਤਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਵੈ-ਸਯੰਮੀ, ਧਰਮੀ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਨੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਯਜਨ ਦੇ ਸਮਾਪਨ ਮੰਤ੍ਰ ਪੂਰੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੜ੍ਹੇ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਨਾਲ, ਤੇ ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ, ਉਗ੍ਰ ਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਕਰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਨਵੇਂ ਘਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਰਸਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਉਤਮ ਹਵਨ ਕੀਤਾ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਲਈ ਉਚਿਤ ਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦੀਆਂ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਬਣਾਏ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਫਲ, ਕੁੰਝਰ, ਪੱਕਾ ਮਾਸ, ਪਾਣੀ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਤੇ ਸਮਿੱਧਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਛੱਤ ਵਾਲੀ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਾਈ ਹੋਈ, ਸੁੰਦਰ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਉੱਤਮ ਜੰਗਲ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਖੀਆਂ, ਤੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਰੁੱਖ ਸੀ, ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਉਹ ਮਨਮੋਹਕ, ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਲ੍ਯਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਖੀਆਂ ਆਉਂਦੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਭੁਲਾ ਬੈਠੇ। ਹੁਣ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਵਾਂਵਿਆਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਣੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋ ਰਾਮ ਜੀ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਸਮੁੰਤ੍ਰਾ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਚੜ੍ਹਣ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇਖੀ। ਫਿਰ, ਸਮੁੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋਤ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਜੰਗਲ, ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ, ਪਿੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਖਦਾ ਗਿਆ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਸਮੁੰਤ੍ਰਾ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੁੰਨਤਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਬਦਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਮੁੰਤ੍ਰਾ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, “ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਲੋਕ ਤੇ ਰਾਜੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ?” ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਫਾਟਕ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਜਿਉਂਹੀ ਸਮੁੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜੇ ਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?” ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਆਹ ਭਰਨ ਲੱਗੇ, “ਹਾਏ! ਅਫ਼ਸੋਸ! ਹਾਏ ਰਾਮ!” ਉਹ ਲੋਕ, ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ, ਆਹ ਭਰਨ ਲੱਗੇ, “ਅਸੀਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਦਾਨ, ਯਜ, ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ।” “ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਲਾਈ ਵਾਲੀ ਹੈ? ਕੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਕੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ?—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਸਨ।” ਸਮੁੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀਆਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੱਟੀਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਸਕੀਆਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁੰਹ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਰਾਜਮਾਰਗ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਸਿੱਧਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਿਲ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸੱਤ ਆੰਗਣ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਮਹਿਲਾਂ, ਮੀਣਾਰਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਭਵਨਾਂ ਤੋਂ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਚਾਹ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੁੱਖ ਭਰੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ, ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਤੱਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਨਿਰਮਲ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਡੁੱਬੀਆਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੱਲਾਂ ਸਮੁੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸੁਣੀਆਂ। ਹੁਣ, ਜਦ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ ਤੇ ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਉਹ ਰਥੀ ਕੀ ਆਖੇਗਾ?