ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲੰਮੇ ਦੌਰਾਨ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਜੜਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਰਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਇਹ ਨਦੀ ਦਾ ਕੰਢਾ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਥਾਂ ਘਣੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੜਾਂ ਅਤੇ ਫਲ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਸਾਡੀ ਵਾਸਤੋਂ ਇਹ ਥਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਚਿਤ ਹੈ।” ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਉੱਚੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਿਆਰੀਏ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵਸਾਈਏ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਈਏ।” ਤਿੰਨੇ, ਸੀਤਾ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਲ ਵਧੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਜਾਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਪਰਚਿਆ ਦੇ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੱਕੜ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਝੋਪੜੀ ਬਣਾਵੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇੱਥੇ ਟਿਕਣ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੈ।” ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਝੋਪੜੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਝੋਪੜੀ ਬਣ ਗਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੜੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ, ਆਓ ਇੱਥੇ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ ਦਾ ਮਾਸ ਅਰਪਿਤ ਕਰੀਏ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਨਵੇਂ ਵਾਸ ਲਈ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।” ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਇੱਕ ਹਿਰਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਤੇ ਜਲਦੀ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮ ਹੈ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਕਾਲਾ ਮ੍ਰਿਗ ਤਿਆਰ ਕਰ, ਅਸੀਂ ਯਜਨਾ ਕਰਾਂਗੇ। ਜਲਦੀ ਕਰ, ਇਹ ਸਮਾਂ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵੀ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਲਾ ਮ੍ਰਿਗ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੰਨ ਗਿਆ, ਖੂਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮਹਾਨ ਭਰਾ, ਹੁਣ ਇਹ ਕਾਲਾ ਮ੍ਰਿਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਵਰਗਾ ਹੈਂ, ਯਜਨਾ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈਂ।” ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਸਮਾਪਨ ਮੰਤ੍ਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੇ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਪਰੰਪਾਰ ਜੋਤਿ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਖੁਸ਼ ਮਨ ਹੋ ਕੇ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਉಗ್ರ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਹੋਮ ਕੀਤਾ। ਰਘੁਕੁਲ ਨਾਥ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਲਈ ਉਚਿਤ ਵੇਦੀਆਂ, ਚੌਕੀਆਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ, ਫਲ, ਜੜਾਂ, ਪੱਕਾ ਮਾਸ, ਪਾਣੀ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਲੱਕੜ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਸੋਹਣੀ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀ ਸੀ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚੀ ਸੀ, ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਇੱਕਠੇ ਵੱਸਣ ਲਈ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵਧੀਆ ਜੰਗਲ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਸੋਹਣੇ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਲ੍ਯਵਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਗਰੀ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤਾਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਲੰਬੀ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨਾਲ ਗੁਹਾ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਮ ਦੀ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਯਾਤਰਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖੀ। ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਘੋੜੇ ਜੋਤ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸੁਗੰਧਤ ਜੰਗਲ, ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਰਥਵਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਅਤੇ ਸੁੰਨਟ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਆਪਣੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ?” ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਰਥਵਾਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਸੈਂਕੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜੇ ਅਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੇ ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਵਿਛੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਹਾਏ-ਹਾਏ ਕਰਦੇ, “ਹਾਏ ਰਾਮ!” ਚੀਕ ਪਏ। ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸੁਣਿਆ, “ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨਾਥ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।” “ਦਾਨ, ਯਜ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਨਵੇਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹੇ।