ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਫਰਜ਼ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਭਾਰਤ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰੋ।” ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗਾ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜਿਸ ਵੀ ਫਲ ਜਾਂ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਈਂ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਲਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਰਦੀ ਗਈ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਸੋਹਣੀ ਮਾਦਾ ਹਾਥਣ ਵਾਂਗ ਦੋ ਵੱਡੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਹਰ ਦਰੱਖਤ, ਬੂਟੇ ਜਾਂ ਫੁੱਲਦਾਰ ਬੇਲ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਹੋਈ ਤੁਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤ ਵੇਖੇ, ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਰੇਤਾਂ ਤੇ ਹੰਸ ਤੇ ਬਗਲੇਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੀ। ਉਥੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਕਰੋਸ਼ਾ ਹੋਰ ਤੁਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਈ ਸੋਹਣੇ ਹਿਰਣ ਮਾਰੇ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰੇ। ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਰ ਤੇ ਹਾਥੀ ਵੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਦਰਿਆ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪੰਜਵਾਂਵੇਂ-ਪੰਜਵਾਂਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਛਪੰਜਵਾਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੋ। ਰਾਤ ਲੰਘਣ ਉਪਰੰਤ, ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਗਾਇਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ। ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ, ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਤੁਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਭਰਾ ਵਲੋਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਜਗਾਏ ਜਾਣ ਉੱਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਨੀਂਦ, ਅਲਸ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸਾਰੀ ਥਕਾਵਟ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਠੇ, ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚਿਤਰਕੂਟ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੌਲਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਵੈਦੇਹੀ, ਦੇਖ, ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਦਰੱਖਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿਲਕ-ਕਾਟਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” “ਇਹ ਭੱਲਾਟਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੇਖ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਹਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਟੋਕਰੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮਧੂ-ਛੱਤੀਆਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੱਖੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।” “ਇੱਥੇ ਨਟਯੂਹਾ ਪੰਛੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੋਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਸੁਹਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਿਥੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਛਾਵਟਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਦੇਖ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਹਨ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ, ਢਲਾਣਾਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਹਨ।” “ਇਸ ਸੁੰਦਰ, ਸਮਤਲ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ, ਜਿਥੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹਾਂਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੇ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਹ ਪਹਾੜ, ਜਿਥੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਸੀ, ਸੋਹਣੇ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। “ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਥਾਂ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਕਈ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲ ਵਾਫਰ ਹਨ, ਸਾਡੀ ਵਾਸ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਢੁੱਕਵੀਂ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।” “ਇਹਨਾਂ ਪੱਥਰੀਲੇ ਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਵੱਸੀਏ, ਪ੍ਰਾਣਪਿਆਰੀ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣੀਏ।” ਫਿਰ ਸੀਤਾ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਰਾਮ, ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਚਾ ਦੇ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਵਧੀਆ ਲੱਕੜ ਲਿਆ; ਘਰ ਬਣਾਈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲੱਕੜ ਲਿਆਈ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਬਣੀ ਹੋਈ ਕੁਟੀਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੜੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਆਓ, ਇੱਥੇ ਕੁਟੀਆ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ ਦਾ ਮਾਸ ਚੜ੍ਹਾਈਏ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ; ਨਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਲਈ ਜੋ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।” “ਇੱਕ ਹਿਰਣ ਮਾਰ ਤੇ ਜਲਦੀ ਲਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਉਹ ਯਾਦ ਰੱਖ।” ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਖਿਆ ਹੋਇਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੇਰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਕਾਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਮ੍ਰਿਗ ਤਿਆਰ ਕਰ, ਅਸੀਂ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਜਲਦੀ ਕਰ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸਮਾਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਇਸ ਉਪਰੰਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਲਾ ਹਿਰਣ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕ ਗਿਆ, ਖੂਨ ਰਿਹਾ ਨਾ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸੀ, ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਕਾਲਾ ਹਿਰਣ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਰਖਾ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਵਰਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਯਜਨ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ।” ਰਾਮ, ਜੋ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਸੀ, ਨੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਯਜਨ ਦੇ ਸਮਾਪਨ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹੇ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਣਮਾਪ ਜੋਤ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।