ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਐਸੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਜੋ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਘਣਾ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਸਿੱਧ–ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮੰਗਲਮਈ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਬੋਲਣ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਠਹਿਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਕਰੋਸ਼ ਹੋਰ ਤੁਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਲੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸ਼, ਬੇਰੀਆਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਬਾਂਸ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉੱਥੋਂ ਚਿਤਰਕੂਟ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਰਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਤੈ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਹ ਰਸਤਾ ਸੁਖਦਾਈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸਤੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁੜ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖੋ" ਆਖਿਆ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ, ਅਸੀਂ ਬੜੇ ਧੰਨ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦਇਆਲੂ ਹੋ ਕੇ ਰਸਤਾ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ।" ਇਉਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਕਲਿੰਦੀ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇਜ਼ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਕਲਿੰਦੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਗੱਠੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬੇੜਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਬੇੜਾ ਸੁੱਕੇ ਬਾਂਸਾਂ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੱਸ ਕੇ ਕੱਸੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਬੂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਿਆਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਹ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕੱਟ ਕੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਬੇੜੇ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬੈਠਕ ਬਣਾਈ। ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਉਂ ਬਿਠਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸੁਭਾਗਾ ਨੂੰ ਸੌਭਾਗ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਬੇੜੇ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼–ਬਾਣ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਰੱਖੇ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਉਸਦੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਚਾਦਰਾਂ ਵੀ ਰੱਖੀਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਬੇੜੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਚਲ ਪਏ। ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਵੱਡੀ ਵਿਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇੜਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਲਿੰਦੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਵਾਂ, ਮੇਰੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਜ्ञਾ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਤੇ ਸੌ ਘੜੇ ਮਦਿਰਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗੀ।" ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦ ਰਾਮ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ, ਤਦ ਵਿਦਾ ਹੋਈਏ।" ਇਉਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਲਿੰਦੀ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਚਮਕਦੀ, ਤੇਜ਼ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਬੇੜੇ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਦ ਸੋਹਣੀ ਸੀਤਾ ਉਤਰੀ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੇਹੱਦ ਰੁੱਖ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ। ਬੇੜਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਰਸਤਾ ਪਕੜਿਆ। ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹੇ, ਠੰਢੇ, ਹਰੇ-ਭਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਟ-ਵ੍ਰਿੱਛ ਹੇਠ ਬੈਠੇ। ਉੱਥੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰੁੱਖ! ਮੇਰੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਜ्ञਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ।" ਇਉਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਉਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਚੱਲ।" "ਮੈਂ ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਫਲ ਜਾਂ ਫੁੱਲ ਚਾਹੀਦੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਦੇਵੀਂ।" ਇਉਂ ਤਿੰਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੋਹਣੀ ਹਾਥਣੀ ਵਾਂਗ ਦੋ ਵੱਡੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਰਦੀ ਹੋਈ, ਹਰ ਰੁੱਖ, ਬੂਟਾ ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਬੇਲ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਨੇ ਕਈ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਅਣਦੇਖੇ ਰੁੱਖ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਰਾਮ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ। ਸੀਤਾ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਰੇਤਾਂ ਸਨ ਤੇ ਹੰਸਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਲੈਣ ਲੱਗੀ। ਇੱਕ ਕਰੋਸ਼ ਹੋਰ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਈ ਸੋਹਣੇ, ਉੱਚ-ਉੱਚੇ ਸਿੰਗ ਵਾਲੇ ਹਰਣ ਮਾਰੇ, ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਚੈਨ ਨਾਲ ਟਿਕ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਚਵੰਜਾ ਸਰਗ ਆਯੋਧਿਆ ਕੰਡ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ, ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। "ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ, ਹੁਣ ਚਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ।" ਭਰਾ ਵਲੋਂ ਸਮੇਂ-ਸਿਰ ਜਗਾਏ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਅਲੱਸ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, ਉਹ ਸਭ ਉੱਠੇ, ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛੂਹਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਚਿਤਰਕੂਟ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਸਮੇਂ-ਸਿਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਸੀਤਾ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੌਂਸ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਸਨ, ਆਖਿਆ, "ਵੈਦੇਹੀ, ਦੇਖ, ਚਾਰੀਂ ਪਾਸੇ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਿਮਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।" "ਦੇਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭੱਲਾਟਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਫਲ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਝੁਕ ਗਏ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਨਹੀਂ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।" "ਹਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਟੋکرਿਆਂ ਜਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਮਧੁ-ਛੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਧੁ-ਮੱਖੀਆਂ ਭਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" "ਇੱਥੇ ਨਟਯੂਹਾ ਪੰਛੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਮੋਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਜੰਗਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਇਹ ਪਹਾੜ ਦੇਖੋ, ਜਿਹਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਢਲਾਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਹਨ।" "ਇਸ ਸੁੰਦਰ, ਸਮਤਲ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਰੁੱਖ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ।