ਰਾਤ ਉਥੇ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ—ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਸੰहारਕ—ਸਵੇਰੇ ਉਠੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੱਚ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, “ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਪਹੁੰਚੋ, ਤਦ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਨਦੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੋ। ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੀ ਕਾਲਿੰਦੀ ਨਦੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਓ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਦੇਖੋ। ਉੱਥੇ, ਇਕ ਪੱਟਾ ਬਣਾਕੇ ਚਮਕਦਾਰ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰੋ; ਫਿਰ, ਹਰੇ-ਭਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਬਰਗਦ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੋ। ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਹੋਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਘਣਾ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਿੱਧ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮੰਗਲਮਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇ। ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਠਹਿਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਫਿਰ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਰੋਸ਼ ਹੋਰ ਜਾ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਨੀਲੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਵੇਖੋਗੇ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸ਼ ਅਤੇ ਬੇਰੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਬਾਂਸ ਵੀ ਹਨ; ਇਹੀ ਰਸਤਾ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਚਿਤਰਕੂਟ ਨੂੰ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਹ ਰਸਤਾ ਸੁਖਦਾਈ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।” ਐਸਾ ਰਸਤਾ ਦੱਸ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ‘ਜਿਵੇਂ ਆਪ ਆਖੋ’ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ, ਅਸੀਂ ਵਾਕਈ ਧੰਨ ਹੋਏ ਹਾਂ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਇੰਨੀ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।” ਦੋਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਭਰਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਾਲਿੰਦੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਜਦ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੀ ਕਾਲਿੰਦੀ ਨਦੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਗੱਠਰ ਨਾਲ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪੱਟਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਪੱਟੇ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਬਾਂਸ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੈਨੇ ਅਤੇ ਜੰਬੂ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸੁਭਾਗ ਦੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪੱਟੇ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਵੀ ਪੱਟੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਉਸਦੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਚਾਦਰਾਂ ਵੀ ਰੱਖੀਆਂ। ਰਾਮ ਨੇ ਸਖਤ ਤੂਣੀਰ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਪੱਟੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਪੱਟੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਚਲੇ। ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਜਦ ਉਹ ਨਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਨਦੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ: “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੀ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ, ਮੇਰਾ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਸਦਾ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਸੌ ਘੜੇ ਮਦਿਰਾ ਭੇਂਟ ਕਰਾਂਗੀ।” “ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਇক্ষਵਾਕੁਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਾਂਗੀ।” ਐਸਾ ਆਰਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ। ਜਦ ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੀ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਉੱਤਰ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਯਮੁਨਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਪੱਟਾ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਹ ਇੱਕ ਘਣੇ, ਠੰਢੇ ਤੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਬਰਗਦ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠ ਬੈਠ ਗਏ। ਉਸ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਦਰੱਖਤ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੇਰਾ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਸਦਾ ਬਣਿਆ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ।” ਸੀਤਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ ਕੀਤੀ। ਸੀਤਾ ਦੀ ਇਨ੍ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਅਰਦਾਸ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਭਾਈ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾ।” “ਮੈਂ ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਕੋਈ ਫਲ ਜਾਂ ਫੁੱਲ ਜਨਕ ਨੰਦਿਨੀ ਮੰਗੇ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਦੇ ਦਈਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਚਲਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਦੋਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲੀ। ਉਹ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਵੱਡੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਾਥਣ ਚੱਲਦੀ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਰੁੱਖ, ਬੂਟਾ ਜਾਂ ਫੁੱਲਦਾਰ ਲਤਾ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਹੋਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੇ ਕਈ ਸੋਹਣੇ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਐਸੇ ਦਰਿਆ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਢੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਰੇਤ ਅਤੇ ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਬਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਜਨਕ ਨੰਦਿਨੀ ਸੀਤਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ। ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਰੋਸ਼ ਹੋਰ ਚਲ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਈ ਉੱਤਮ ਹਿਰਣਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ, ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ, ਫਿਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਸੁਹਾਵਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਬੈਠ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜਵੰਜਾ-ਪੰਜਵਾਂ ਸਰਗ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ, ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਜੇ ਵੀ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਜਗਾਇਆ। “ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ, ਸੁਣ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਚਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਤਪਸਵੀ।” ਭਰਾ ਵਲੋਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਜਗਾਏ ਜਾਣ ’ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੀਂਦ, ਅਲਸ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਥਕਾਵਟ ਛੱਡ ਦਿਤੀ। ਫਿਰ, ਉਹ ਸਭ ਉਠੇ, ਨਦੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਦੱਸੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਿਤਰਕੂਟ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਤਦ, ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ, ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ ਨਾਲ ਤੁਰਦਿਆਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ...