ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਉਥੇ ਵੇਖ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸਤੰਭ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਅਗਨੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸੀਂ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚਿਰੇ ਹੋਏ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਪਏ ਹਨ ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਰਖ਼ਤ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਢਲਣ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਧਨੁਧਾਰੀ ਭਰਾ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਰਾਮ, ਜਦ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਡਰ ਗਏ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਰਾਮ, ਲੱਖਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਅੰਦਰ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਰਦਵਾਜ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਬਲਿ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਤੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ, ਲੱਖਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਲੱਖਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਚਿਆ ਦਿੱਤਾ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਅਸੀਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ—ਰਾਮ ਅਤੇ ਲੱਖਣ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵੈਦੇਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਕ ਦੀ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਪਿਆਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਆਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਭਗਵਨ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਮੂਲ-ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਵਾਂਗੇ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਗਾਂ, ਯਜਨ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਭੋਜਨ, ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਹਿਣ ਲਈ ਥਾਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਿਰਣਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਏ ਹੋਏ ਰਾਮ ਦਾ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਚਨ ਕਹੇ, "ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗਮ ਸਥਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਵੱਸੋ।" ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਬੜੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਇੱਥੇ ਨਗਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੇੜੇ ਹਨ; ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਹਾਂ, ਉਹ ਜਰੂਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਉਣਗੇ। ਲੋਕ ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਣ ਆਉਣਗੇ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵੱਸਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਭਗਵਨ, ਜਰਾ ਉੱਥੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਆਸ਼ਰਮ ਸਥਾਨ ਵੇਖੋ; ਉੱਥੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਵੈਦੇਹੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਰਹੇਗੀ।" ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਇੱਥੋਂ ਦਸ ਕੋਸ ਦੂਰ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਰਹੋਗੇ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਾਲਾ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਗਾਇਆਂ, ਲੰਗੂਰ, ਬਾਂਦਰ ਤੇ ਰੀਛ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਤੱਕ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁਭਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦਾ ਮਨ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਕਈ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਸੌਂ ਸੌਂ ਸਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ, ਖੋਪੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਸਤਕ ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਹ ਨਿਰਜਨ ਸਥਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ; ਚਾਹੇ ਇੱਥੇ ਰਹੋ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹੋ।" ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹਨ, ਰਾਮ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਰਾਮ ਪ੍ਰਯਾਗ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਰਾਤ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦੇ-ਸੁਣਦੇ ਬੜੀ ਸੁਖ-ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਬੀਤ ਗਈ। ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਜੋ ਥਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਤੇ ਆਰਾਮ ਦੇ ਆਦੀ ਸਨ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਤਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਤੀਖੇ ਹਨ, ਭਰਦਵਾਜ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਹਾਡੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਕੇ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।" ਜਦ ਉਹ ਰਾਤ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਚਲੇ ਜਾਓ, ਓਥੇ ਸ਼ਹਦ, ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਬਹੁਤ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਥਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਸ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਮ—ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਕਿੰਨਰ ਤੇ ਸੱਪ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਕੂਕ, ਮਹਾਨ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਤੁਹਾਡਾ ਗੰਤਵ੍ਯ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਮੂਲ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਉੱਥੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਤੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਤਟ, ਢਲਾਨਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਝਰਨਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੇਖੋਗੇ। ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਵਿਹੜਾ ਕਰੋਗੇ, ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ—ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਰਸ ਤੇ ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਮਧੁਰ ਧੁਨ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਸਤ ਹਿਰਣਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਆਸ਼ਰਮ ਮਿਲੇਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਪਚਵੰਜੀ ਸਰਗ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ।