ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਬਾਤ ਕੀਤੀ, “ਰਘੁਨੰਦਨ! ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਮੈਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੀਤਾ, ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।” ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੱਚ ਦੱਸਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਜਾਂ ਤਪਸਵੀ ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਤਾ ਨੇੜੇ ਹੀ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੱਡੇ ਬਰਗਦ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧਰਮ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਉਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਡਰ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ—ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬੇਖੌਫ਼ ਸਨ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਵੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਬਰਗਦ ਹੇਠ ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਿਤਾ ਲਈ, ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਓਥੋਂ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਹ ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਇਕ ਵੱਡੇ ਤੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਗਏ, ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਸਨ। ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਦਿਨ ਢਲਣ ਲੱਗਾ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ! ਦੇਖ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਧੂੰਆਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਹਵਨ ਅੱਗ ਹੈ, ਦੇਵ ਅੱਗਨੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ।” ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸੀਂ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਟਕਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਵਲੋਂ ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਲੱਕੜ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ।” ਦੋਵੇਂ ਧਨੁਧਾਰੀ ਭਰਾ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਦ ਦਿਨ ਮੁਕਣ ਲੱਗਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਰਾਮ ਜਦ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੁਰਨ ਨਾਲ ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਏ। ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਰਦਵਾਜ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਧਿਆਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਹਵਨ ਅੱਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਪਰਚਯ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ! ਅਸੀਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਹਾਂ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਵਿਦੇਹੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧਰਮਣੀ ਪੁੱਤਰੀ; ਇਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁੰਨੇ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ। ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਭਗਵਨ! ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਆਚਰਣ ਕਰਾਂਗੇ, ਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਫਲਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗੇ।” ਇਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਕ ਗਾਂ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਇਆ। ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਫਲ, ਜੜੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਰਣ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਏ ਹੋਏ ਰਾਮ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ। ਉਪਹਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਧਰਮ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ, “ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ! ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖ ਕੇ ਅਨੰਦ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ, ਇਕ ਸੁਹਾਵਣਾ ਤੇ pavittar ਥਾਂ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਵਸੋ।” ਭਰਦਵਾਜ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਬੋਲ ਕਹੇ, “ਮਹਾਰਾਜ! ਇੱਥੇ ਨਗਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਨੇੜੇ ਹਨ; ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣਗੇ। ਲੋਕ, ਵਿਦੇਹੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਉਣਗੇ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਭਗਵਨ! ਉੱਥੇ, ਅੰਤਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਜਨਕ ਨੰਦਿਨੀ ਵਿਦੇਹੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਰਥ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ, “ਇੱਥੋਂ ਦਸ ਕੋਸ ਦੂਰ, ਪੁੱਤਰ, ਇਕ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਰਹੋਗੇ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੁਹਾਵਣਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗਾਂ, ਲੰਗੂਰ, ਬਾਂਦਰ ਤੇ ਰੀਛ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਦੂਰ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁਭਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਮੰਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਕਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸੌ ਵਾਰ ਪਤਝੜ ਬਿਤਾਏ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਖੋਪੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਮੁਕੁਟ ਪਾ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੁੰਨੀ ਥਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸੁਖਦਾਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਚਾਹੇ ਇੱਥੇ ਰਹੋ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਸੋ।” ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਰਾਮ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਦਾ, ਜੋ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਰਾਮ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਖੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ, ਉਹ ਰਾਤ ਬੜੀ ਸੁਖਦਾਈ ਗੁਜ਼ਰੀ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਕਥਾਵਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।