ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਚੁਪਚਾਪ ਬੈਠ ਗਏ। ਲੱਖਣ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਬੁਝ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਲੱਖਣ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਸ਼ੂਰੇ! ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਤ ਸੁੰਞੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖ ਕਰੇ; ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।" "ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ! ਨਾ ਤਾਂ ਸਿਤਾ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਮੈਂ—ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਿਉਂਦੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਪਿਤਾ, ਨਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਨਾ ਮਾਤਾ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਵਰਗ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਲੱਖਣ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾ ਨੇੜੇ ਹੀ ਬਰਗਦ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਬਿਸਤਰਾ ਲਾ ਕੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਲੱਖਣ ਜੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਘੁਕੁਲ ਕੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਇਕਾਂਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਏ। ਹੁਣ, ਵਾਚਕੋ! ਵੈਦਿਕ ਮਹਾਨ ਵਾਚਕ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਵੰਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਉਹ ਰਾਤ ਭਰ ਉਸ ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ, ਤੇ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਓਥੋਂ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਹ ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਜਿੱਥੇ ਬੜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਘਣਾ ਜੰਗਲ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼, ਸੁੰਦਰ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਖੀਆਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਦਿਨ ਢਲਣ ਲੱਗਾ, ਰਾਮ ਨੇ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਉਮੀਤ੍ਰ! ਵੇਖ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਧੂੰਆਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਅਗਨਿ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ।" "ਸੁਣ, ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੀਰਨੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਅਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਜਦ ਰਾਮ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਹਟ ਨਾਲ ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਡਰ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਲੱਖਣ ਅਤੇ ਸਿਤਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਜਦ ਉਹ ਅੰਦਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਦਵਾਜ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਅਤੇ ਤਪ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ। ਰਾਮ, ਲੱਖਣ ਤੇ ਸਿਤਾ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਯਜਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ: "ਮੁਨਿਵਰ! ਅਸੀਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਰਾਮ, ਇਹ ਲੱਖਣ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਪੁੱਰੀ ਧੀ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਸ ਇਕਾਂਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਸਉਮੀਤ੍ਰ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਤਪ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਹੇ ਮुनਿਸ਼੍ਰੇਠ! ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਅਸੀਂ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਾਂਗੇ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਵਾਂਗੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਾਊ, ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਇਆ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਤਪ ਕਰ ਕੇ ਤਪਤ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ-ਮੂਲ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਥਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈ। ਹਿਰਣਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਰਾਮ ਦਾ ਆਦਰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਰਤੀ ਅਤੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਥਾਂ ਦੇ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧਰਮ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖੇ: "ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ! ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਤੇਰੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਘਟਨਾ ਮੈਂ ਸੁਣੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੰਗਮ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸੋ।" ਭਰਦਵਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੁਨਿਵਰ! ਇੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਨੇੜੇ ਹਨ; ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਉਣਗੇ। ਲੋਕ ਸਿਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਉਣਗੇ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਮुनਿਵਰ! ਉੱਥੇ, ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ, ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ।" ਇਹ ਸੁਭ ਕਥਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਚਨ ਆਖੇ: "ਇੱਥੋਂ ਦੱਸ ਕਰੋਸ ਦੂਰ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਰਹੋਗੇ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੋਂ ਸੁੰਦਰ। ਇਹ ਚਿਤਰਕੂਟ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਗਾਂ, ਲੰਗੂਰ, ਬਾਂਦਰ ਤੇ ਰੀਛ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਜਿਤਨਾ ਦੂਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਭ ਲਾਭ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦਾ ਮਨ ਕਦੇ ਕੁਕਰਮ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।