ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਡਰ ਹੈ।" ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਦੁਖੀ ਬਾਤਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਹੀਆਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਆ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬੈਠ ਗਏ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੋਕ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਏ ਜਿਸ ਦੀ ਲੋਹ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜ, ਹੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਰਾ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਤੁਸੀਂ ਸਿਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਕਿਹਾ, "ਨਾ ਸਿਤਾ, ਨਾ ਮੈਂ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਮਾਣ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਨਾ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ, ਨਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ, ਨਾ ਮਾਤਾ ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੁਗਮ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਵਾਨ ਭਰਾ ਬਨਿਆਨ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਤੇ ਵਧੀਆ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਮਾਣ ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਧਰਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ, ਉੱਚਤ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਇਕਾਂਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵੰਸ਼ਜ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਡਰ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹੇ। ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਵੰਜਾ (54) ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ ਰਾਤ ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਜਦ ਨਿਰਮਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਿੰਨੇ ਉਥੋਂ ਤੁਰ ਗਏ। ਉਹ ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲੇ, ਤੇ ਵੱਡੇ, ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸਿਤਾ ਨੇ ਰਸਤੇ 'ਚ ਕਈ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਦੇਖੀਆਂ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ। ਜਦ ਦਿਨ ਮੁਕਣ ਲੱਗਾ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਵੇਖ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੇੜੇ ਧੂੰਆਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਹੈ, ਅਗਨੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ।" "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਅਸੀਂ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਇਥੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਵਲੋਂ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹਨ।" ਦੋਵੇਂ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਦਿਨ ਮੁਕਣ ਲੱਗਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਸੀ। ਰਾਮ, ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ ਆ ਕੇ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਿਰਣਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਇਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਵਲ ਆਏ। ਫਿਰ, ਆਸ਼ਰਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਤਿੰਨੇ—ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸਿਤਾ—ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਵਚਨ-ਬੱਧ, ਧਿਆਨ-ਮਗਨ, ਤੇ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸਿਤਾ ਨੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀ ਹਵਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਰਾਮ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ—ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਰਚਿਆ ਦਿੱਤਾ: "ਪੂਜਨਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਸੀਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਵੈਦੇਹੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧਰਮਵਾਨ ਧੀ ਹੈ; ਇਹ, ਨਿਰਪਾਪ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਵਲੋਂ ਨਿਕਾਲੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ 'ਤੇ ਡਟ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ, ਅਸੀਂ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਤੇ ਮੂਲ-ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗੇ।" ਇਹ ਬੁਧਿਮਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਾਂ, ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ। ਤਪਸਿਆ ਕਰਕੇ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨ, ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈ। ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਹਿਰਣ, ਪੰਛੀ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਏ ਹੋਏ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਹਿਤ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਭੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਮਾਣ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਧਰਮ-ਭਰਪੂਰ ਬਚਨ ਕਹੇ: "ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਤੁਹਾਡੀ ਵਿਅਰਥ ਵਨ-ਵਾਸ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ, ਇਕਾਂਤ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਥਾਂ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਆਨੰਦ-ਪੂਰਕ ਰਹੋ।" ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਿਵਰਤ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਮਾਣ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਕਹੇ: "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪੇਂਡੇ ਦੇ ਲੋਕ ਨੇੜੇ ਹਨ; ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ 'ਤੇ ਆਉਣਗੇ। ਲੋਕ ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਉਣਗੇ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।" "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਉੱਥੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ; ਉੱਥੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੀ ਹਕਦਾਰ ਹੈ, ਆਨੰਦ ਪਾਵੇਗੀ।" ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਮਾਣ ਨੂੰ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਬਚਨ ਕਹੇ: "ਇੱਥੋਂ ਦਸ ਕੋਸ ਦੂਰ, ਪਿਆਰੇ, ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਵਸੋਗੇ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਾਲਾ, ਚੌਂਕ-ਚੌਂਕ ਤੋਂ ਸੁਹਾਵਣਾ।" "ਉਹ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗਾਂ, ਲੰਗੂਰ, ਬਾਂਦਰ ਤੇ ਰੀਛ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹੈ।