ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁਖ ਦੇਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਾਲਤੂ ਸਟਾਰਲਿੰਗ ਮੈਨੂੰ ਵਧ ਕਰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਗਿਣਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਮਾਂ ਲਈ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਬੇਨਸੀਬ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਉਸ ਦੀ ਪੀੜ 'ਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮਾਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁਖ 'ਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਡੁੱਬੀ ਪਈ ਹੈ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸ਼ੌਰਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ। ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ।" ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਦੁਖੀ ਗੱਲਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਹੀਆਂ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਵਿਲਾਪ ਨੂੰ ਰੋਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਦੇਖਿਆ; ਉਹ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਮੱਝ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ, "ਅੱਜ, ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ੂਨ्य ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਾਤ।" "ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਰਾਮਾ; ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਥੱਲੇ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ। ਸੱਚ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮੈਂ, ਰਾਘਵ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੀਆਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਸਾਧਵੀ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਵੇਖਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।" ਫਿਰ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੋਨੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਰਾ ਬੜੇ ਵਿਰਲੇ ਬਨਿਆਨ ਦੇ ਦਰਖਤ ਹੇਠ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਪਲੰਗ 'ਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਤੇ ਵਧੀਆ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉੱਚਤਮ ਤਪਸਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਸੁਨਨ੍ਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ਜ, ਪਹਾੜੀ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਚਿੰਤਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚਉਵੰਜਾ (54ਵਾਂ) ਅਧਿਆਇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੱਡੇ ਦਰਖਤ ਹੇਠ ਰਾਤ ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਤੇ ਜਦ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਚਲ ਪਏ। ਉਹ ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਗਏ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਘਣੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਰਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਦਿਨ ਮੁਕਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੇੜੇ ਧੂੰਆਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਹੈ, ਅਗਨੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਅਸੀਂ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਰਖਤ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।" ਦੋਨੋ ਧਨੁਧਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਦਿਨ ਦੇ ਮੁਕਣ 'ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚਲਦਿਆਂ ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਫਿਰ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਦੂਰ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ 'ਤੇ ਅਡੋਲ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ, ਤੇ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੇ ਹਵਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਪੂਜਨਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਸੀਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤ ਹਾਂ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਵੈਦੇਹੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਕੁੜੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਸ਼ਪਾਪ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਸੁਨਨ੍ਹੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਆਈ ਹੈ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ 'ਤੇ ਅਡੋਲ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ 'ਚ ਆਇਆ ਹੈ।" "ਪੂਜਨਯ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ, ਅਸੀਂ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਹੀ ਕਰਾਂਗੇ, ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗੇ।" ਇਹ ਬੁਧੀਮਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਗਊ, ਹਵਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ। ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲ ਦਿੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਰਣ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਏ ਹੋਏ ਰਾਮ ਦਾ ਆਦਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਭੇਟ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਧਰਮ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ, "ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਤੇਰੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਿਕਾਸੀ ਦਾ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।" "ਇੱਥੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਸੁਨਨ੍ਹੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਜਨ ਇੱਥੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਹੋ।" ਭਰਦਵਾਜ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਕੇ, ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਰਾਘਵ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਪੂਜਨਯ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਨੇੜੇ ਹਨ; ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ ਆ ਜਾਣਗੇ।