ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਅਜਨਬੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਲਈ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸੀ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਗਲਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮਵਾਨ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜਾ ਸਹਿ ਕੇ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਹੀ ਅੱਜ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ।" ਰਾਮ ਜੀ ਆਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਸਮਾਂ ਪਾਲਿਆ, ਕਿੰਨੇ ਦੁੱਖ ਸਹੇ, ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਣਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੇਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਾਲਤੂ ਸਾਰਿਕਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਕਰ ਪਿਆਰੀ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੀ ਸੁਣਦੀ ਹੈ।" ਉਹ ਫਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮਾਂ ਲਈ ਮੇਰਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੇ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ, ਪਰ ਧੀਰਜ ਤੇ ਧਰਮ ਵਧੇਰੇ ਜਰੂਰੀ ਹਨ। ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ।" ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਬੁਝ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਪੈ ਜਾਵਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਨ, ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇਰਾ ਚਾਨਣ ਖੋ ਬੈਠੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਕਰੇਂ; ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਹੌਸਲਾ ਹਾਰਨ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਕਿਹਾ, "ਨ ਤਾ ਮੈਂ, ਨ ਸੀਤਾ, ਰਾਘਵ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਨ ਪਿਓ, ਨ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਨ ਮਾਂ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨ ਹੀ ਸੁਆਰਗ—ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਵਟ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਉੱਤਮ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਉੱਚੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸੂਰਮੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਡਰ ਤੇ ਨਿਰਭੈ, ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ। ਅਗਲੇ ਸਵੇਰੇ, ਜਦ ਚਮਕਦਾ ਸੂਰਜ ਉੱਗਿਆ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ ਉਥੋਂ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਹ ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲ ਘਣਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼, ਸੋਹਣੇ ਨਜ਼ਾਰੇ, ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਦਿਨ ਲੰਘਣ ਲੱਗਾ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੁਤ, ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੇੜੇ ਧੂੰਆਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਹਵਨ ਅੱਗ ਹੈ, ਅਗਨੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਸੰਗਮ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਟਕਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਿਰੇ ਹੋਏ ਲੱਕੜ ਵੀ ਹਨ, ਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹਨ।" ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਤੀਕੜੇ ਚੱਲਦੇ, ਸੂਰਜ ਢਲਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਡਰ ਗਏ। ਤਿੰਨੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਜਦ ਅੰਦਰ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਦਵਾਜ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਤਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਵਾਲੇ, ਬੈਠੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਹਵਨ ਕੁੰਡ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਚਯ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਮੁਨਿਵਰ, ਅਸੀਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਵਿਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਓ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮਹਿਲਾ, ਅਸੀਂ ਪਿਉ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ ਰੂਟੀਆਂ ਤੇ ਫਲਾਂ 'ਤੇ ਜੀ ਕੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗੇ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਾਂ, ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਇਆ। ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਭੋਜਨ, ਰੂਟੀਆਂ, ਫਲ, ਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਥਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਿਰਣ, ਪੰਛੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਰਾਮ ਦਾ ਆਦਰ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਤੇਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬਨਵਾਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮੈਂ ਸੁਣੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਇਆ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।