ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਅਕੇਲੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ, ਤੂੰ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਨੁਚਿਤ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਜਿਹੜਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਸ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅੱਜ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਾਲਿਆ, ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਣਾ ਸੀ, ਤਦ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਕੋਈ ਮਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਜਣੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਾਲਤੂ ਸਾਰਿਕਾ ਪੰਛੀ ਵੀ ਮੈਨੂੰੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਤੋਤੇ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਗਿਣਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਲਈ ਕੀ ਕੰਮ ਆਇਆ, ਜਦ ਮੈਂ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ? ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵਿੱਛੜ ਗਈ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਪਰ ਧਰਮ ਦੀ ਭੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਵੇਗੀ, ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਗੱਲਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਹ ਭਰੀਆਂ, ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਵਿਲਾਪ ਮੁੱਕਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਲੌ ਬੁਝ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਿਤੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ੋਭਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਰਹਿਤ ਰਾਤ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਰਾਮ, ਕਿ ਤੂੰ ਇੰਝ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਂ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਹੌਂਸਲਾ ਹਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਨਾਂ ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਮੈਂ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਨਾ ਪਿਓ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਹੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ, ਨਾਂ ਹੀ ਤਪਸਵੀ ਮਾਂ ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਵਰਗ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ।” ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੀਤਾ ਵੀ ਨੇੜੇ ਹੀ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਇਕ ਵੱਡੇ ਬਰਗਦ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉੱਚਤ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਉਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਡਰ ਸੀ, ਨਾ ਚਿੰਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸਿੰਘ ਹੋਣ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਚਿਤ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਵੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਏ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਉਹ ਰਾਤ ਉਸ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਖ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਚੁੱਕੇ, ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਓਥੋਂ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਹ ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਘਣਾ ਜੰਗਲ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਥਾਵਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਦਿਨ ਲਗਭਗ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਵੇਖ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਧੂੰਆਂ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਹਵਨ-ਅੱਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਨਿ-ਦੇਵ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੋਵੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸੀਂ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਵਲੋਂ ਚਿਰੇ ਹੋਏ ਲੱਕੜ ਵੀ ਹਨ, ਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।” ਦੋਵੇਂ ਧਨੁਧਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਦਿਨ ਮੁੱਕਣ ਤੱਕ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਰਾਮ, ਜਦ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਡਰ ਗਏ; ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਿੰਨੇ—ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ—ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਅੰਦਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਡਿੱਠੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜhta ਨਾਲ ਲੀਨ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਹਵਨ-ਅੱਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਰਚਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, “ਪੂਜਨੀਯ, ਅਸੀਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵੈਦੇਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਕ ਦੀ ਧਰਮਪਤ੍ਰੀ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ; ਇਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਸ ਇਕੱਲੇ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ। ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਪਿਉ ਜੀ ਵਲੋਂ ਨਿਕਾਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਣਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਆਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਪਿਉ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਸੀਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਾਂਗੇ, ਤੇ ਜੜਾਂ-ਫਲਾਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਵਾਂਗੇ।” ਇਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਾਂ, ਹੋਮ ਸਮਗਰੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਇਆ। ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਹਿਰਣਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਏ ਹੋਏ ਰਾਮ ਦਾ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਭੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਧਰਮ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ।