ਰਾਮ ਨੇ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਬੜੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਤੇ ਦਰਦ ਭਰੀ ਬਾਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਲੱਖਣ, ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ। ਮੈਂ ਸਿਤਾ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਿਹੜੀ ਮਾਂ ਆਸਰਾ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੂੰ ਕਰੀਂ। ਕਈਕਈ, ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਅਨਿਆਇਕ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਰਤ ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਦੁੱਖ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ, ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਮਿਲਣਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਰਾਮ ਵੰਝਾ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲੱਜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਨ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ।" ਰਾਮ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਚਿੜੀ ਜੋ ਪਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮਾਂ ਸੁਣਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੈਰੀ ਦੇ ਤੋਤੇ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਗਿਣਦੀ ਹੈ। "ਮੈਂ ਮਾਂ ਲਈ ਕੀ ਸਾਰਾ, ਲੱਖਣ? ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਾਮ ਵੰਝਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ। "ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤਾਂ, ਲੱਖਣ, ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਸ਼ੌਰਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ।" "ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਲੱਖਣ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਦੁਖ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਆਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਲੱਖਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਵਿਲਾਪ ਖਤਮ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਆਸੁਧ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਆਰਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਲੱਖਣ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਅੱਜ, ਰਾਮ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਤ।" "ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਸਿਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਸਿਤਾ ਤੇ ਮੈਂ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੀ।" "ਮੈਂ ਨਾ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਨਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ, ਨਾ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ, ਨਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਜੇ ਉਹ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਬੈਠੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੇਜਾਂ ਤੇ ਲੇਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੱਖਣ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਵਾਧੂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉੱਤਮ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਕਿਸੇ ਡਰ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਵੰਜੀ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ ਰਾਤ ਸੁਣੀਤ, ਜਦੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਉਹ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਹ ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਤੇ ਘਣਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵੇਖਦੇ, ਤੇ ਦਿਨ ਮੁਕਣ ਲੱਗਾ, ਰਾਮ ਨੇ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਲੱਖਣ, ਦੇਖ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੇੜੇ ਧੂੰਆਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਆਗ ਹੈ, ਅਗਨਿ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ।" "ਅਸੀਂ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਹੈ।" "ਇਥੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਵਲੋਂ ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਲੱਕੜ ਹਨ, ਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹਨ।" ਦੋਵੇਂ ਧਨੁਧਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਜਦ ਦਿਨ ਮੁਕਣ ਲੱਗਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਰਾਮ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚਲਿਆ, ਜੰਗਲੀ ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਡਰ ਗਏ, ਤੇ ਫਿਰ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ, ਸਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਦੂਰ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਚੇਲੇਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਚਨ, ਧਿਆਨ, ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਉੱਤਮ, ਵੇਖਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ, ਲੱਖਣ ਤੇ ਸਿਤਾ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਲੱਖਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਵਜੋਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ, "ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਸੀਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ—ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ।" "ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਵੈਦੇਹੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧਰਮਵਾਨ ਧੀ ਹੈ; ਇਹ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦੇ ਤਪ ਵਿਚ ਆਈ ਹੈ।" "ਸਉਮਿਤ੍ਰ, ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਨਿਕਾਲ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਭਰਾ, ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਿਚ ਡਿੱਠਾ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਆਇਆ ਹੈ।" "ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ, ਅਸੀਂ ਤਪ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂਗੇ; ਉਥੇ, ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਤੇ ਜੜ-ਫਲ ਖਾਵਾਂਗੇ।" ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੋ, ਭੋਜਨ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਆਤਿਥੀ ਕੀਤੀ। ਤਪ ਨਾਲ ਝੁਲਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨ, ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਥਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈ। ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਹਿਰਣ, ਪੰਛੀ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਏ ਹੋਏ ਰਾਮ ਦਾ ਆਦਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲੱਖਣ ਤੇ ਸਿਤਾ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਤਿਥੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਧਰਮ, ਤਪ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਆਗੇ ਵਧਾਈ।