ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਭਰਤ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਵਾਕਈ ਬਹੁਤ ਨਸੀਬਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਸੁਭਾਗਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹੀ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰਤ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣੇਗਾ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਭਰਤ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚਿਹਰਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹੋਏ। ਹਲਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕੈਕੇਈ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅੰਤ, ਮੇਰੇ ਵਨ-ਵਾਸ, ਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਰਾਜ ਲੈਣ ਆਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਤੰਗ ਨਾ ਕਰੇ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਢੰਗ ਤੇ ਸਮੇਂ ‘ਅਯੋਧਿਆ’ ਵਾਪਸ ਜਾ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੰਡਕ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਜਿਹੜੀ ਮਾਂ ਅਸਹਾਇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੂੰ ਕਰੀਂ। ਕੈਕੇਈ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਗਲਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋ ਗਈ—ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਣਾ ਸੀ—ਮੈਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੋਈ ਮਹਿਲਾ ਕਦੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਜਨਮ ਦੇਵੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਨ ਦੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਸ ਦੀ ਪਾਲੀ ਹੋਈ ਸਟਾਰਲਿੰਗ ਪੰਛੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਗਿਣਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਲਈ ਕੀ ਲਾਭ ਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਓਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਤਨਹਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਬਲ useless ਹੈ। ਧਰਮ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਦੁਖੀ ਗੱਲਾਂ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਚਿਹਰਾ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਰੋਣਾ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਆਸ ਵਧਾਈ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਬੁਝ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਰੁਕ ਜਾਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰਾਮ, ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ, ਰਾਤ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਰਾਮ, ਤੁਸੀਂ ਇੰਝ ਦੁਖੀ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਸੀਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਹੌਂਸਲਾ ਹਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਾ ਸੀਤਾ, ਨਾ ਮੈਂ, ਰਾਘਵ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੀ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜਾਂ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਰਗ—ਜੇ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਸੀਤਾ ਨੇ ਨੇੜੇ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੀ, ਤੇ ਦੋਨੋ ਭਰਾਵਾਂ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਖਟ ਤੇ ਲਟਾ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਦਰਿਆਦਿਲ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਉੱਚ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਨਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਡਰਿਆ, ਨਾ ਚਿੰਤਾ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਵਾਂ-54ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਰਾਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੱਟੀ; ਜਦ ਨਿਰਮਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਉਹ ਓਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਉਹ ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲੇ, ਇਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਘਣਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੜੇ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇਖੀਆਂ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਦਿਨ ਮੁਕਣ ਲੱਗਾ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੇੜੇ ਧੂੰਆਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਨੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਪੱਕਾ, ਅਸੀਂ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਲੱਕੜ ਹਨ, ਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹਨ।” ਦੋਨੋ ਧਨੁਧਾਰੀ, ਦਿਨ ਮੁਕਣ ਲੱਗਾ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਆਸ਼੍ਰਮ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ, ਜਦ ਥੋੜਾ ਚੱਲਿਆ, ਉਥੇ ਦੇ ਹਿਰਨ ਤੇ ਪੰਛੀ ਡਰ ਗਏ, ਤੇ ਫਿਰ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ। ਆਸ਼੍ਰਮ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦੋਨੋ ਵੀਰ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਦੂਰ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤਪ ਨਾਲ ਉਪਜੀ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੇ ਹਵਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ, ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਸੀਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਵੈਦੇਹੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰੀ; ਇਹ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਇਸ ਤਨਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ।