ਰਾਮ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮਾਂ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਠ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕੀ ਕਰਨਗੇ? ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਾ ਨੇ ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਾਵੀ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੌਣ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਗਿਆਨੀ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਭਾਰਤ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਕੌਸ਼ਲ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਖ ਮਾਣੇਗਾ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਭਾਰਤ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰੇਗਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਹੋਏ। ਲਗਦਾ ਹੈ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤ, ਮੇਰੀ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੀਤਾ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੀਂ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੰਡਕ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਜੋ ਮਾਂ ਮਦਦ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੂੰ ਕਰੀਂ।" "ਕੈਕੇਈ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਚ ਵਧੀ ਹੋਈ, ਕੋਈ ਅਣਚੰਗਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਹੁਣ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੁੱਖ-ਸਹਿ ਕੇ ਪਾਲਿਆ, ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਖੋ ਬੈਠੀ—ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਉਹ ਪਾਲਤੂ ਸਾਰਿਕਾ ਪੰਛੀ ਵੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਤੋਤੇ ਦੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਗਿਣਦੀ ਹੋਈ ਸੁਣਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਮਾਂ ਲਈ ਕੀ ਲਾਹਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਗਈ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਧੀਰਜ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਾਪ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ।" ਇਹ ਦਿਲ ਤੋੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟਾਂ ਬੁਝ ਗਈਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਲੱਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜ, ਹੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਚੰਦ ਦੇ ਬਿਨਾ ਸੁੰਨੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ, ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਕਰੇਂ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਹੌਸਲਾ ਛੱਡਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਨਾ ਮੈਂ ਤੇ ਨਾ ਸੀਤਾ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਨਾ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਨਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਨਾ ਸੁਮਿਤਰਾ ਮਾਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਸਵਰਗ, ਕੁਝ ਵੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਨੇ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਵਰਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਖੱਟੀ ਬਣਾਈ ਤੇ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲਗੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਂਵੀਰ, ਉਸ ਸੁੰਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਡਰਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਜਦ ਰਾਤ ਬੇਫ਼ਿਕਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਕੱਟੀ, ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਚਲ ਪਏ। ਉਹ ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲ ਘਣਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਖੇਤਰ ਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇਖੀਆਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਦਿਨ ਢਲਣ ਲੱਗਾ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਧੂੰਆਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸੀਂ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਲੱਕੜ ਹਨ, ਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹਨ।" ਦੋਵੇਂ ਧਨੁਧਾਰੀ ਭਰਾ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਦਿਨ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਉੱਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਰਾਮ, ਜਦ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਹਿਰਨ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਫਿਰ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨਵੀਰ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਰਦਵਾਜ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਬੈਠੇ ਹਨ।