ਕਹਾਣੀ ਇਉਂ ਵਗਦੀ ਹੈ: ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਨੇ ਰਾਜ ਪਾਉਣ ਦੀ ਖਾਤਰ ਇਤਨਾ ਵੱਡਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਣ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਿਚਕਚਾਏਗੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਮੁਤਾਬਕ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕੀ ਕਰਨਗੇ? ਰਾਜਾ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਛਾ ਧਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਕੌਣ ਅਜਿਹਾ ਮੂਰਖ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਇਕ ਔਰਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਰਿਹਾ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਰਤ, ਕੈਕਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵੱਡਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਬਣੇਗਾ। ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਭਰਤ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੈਕਈ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤ, ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿਲਾਵਤਨੀ ਅਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੈਕਈ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਉਹ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਵੀਂ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸੰਭਾਲੀਂ, ਲਖ਼ਮਣ। ਉਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੈਕਈ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਗਲਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਭਰਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਕਮਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਹੀ ਅੱਜ ਇਹ ਹਾਲ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਸਿਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਪਾਲਿਆ, ਉਹ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਕਦੇ ਕੋਈ ਮਾਂ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਜਣੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੱਤਾ।" ਉਹ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਾਲਤੂ ਤੋਤਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਤੋਤੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। "ਮੈਂ ਮਾਂ ਲਈ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ?" ਰਾਮ ਜੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਮੈਂ ਚਾਹਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਅਕੇਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਖ਼ਮਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਵੇਖੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇਰਾ ਚਾਨਣ ਖੋ ਬੈਠੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਹੀਣ ਰਾਤ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਜੀ, ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਸੀਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ।" ਲਖ਼ਮਣ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸੀਤਾ ਜਾਂ ਮੈਂ, ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਪਿਤਾ, ਨਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਨਾ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨਾ ਹੀ ਸਵਰਗ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਬਨ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਵਟ ਵੱਡ ਦੇ ਹੇਠ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸੇਜ ਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਲਖ਼ਮਣ ਦੇ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ, ਉੱਚਤਮ ਤਪਸਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਸੁੰਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਇਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਭਰਾ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਨਾਹ ਡਰੇ, ਨਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ। ਹੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਚੌਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬੀਤ ਗਈ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਿੰਨੇ ਜਣੇ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਚਲ ਪਏ। ਉਹ ਭਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਘਣਾ ਜੰਗਲ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਸਨ। ਜਦ ਦਿਨ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੁਣ, ਲਖ਼ਮਣ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਧੂੰਆਂ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਹਵਨ-ਅੱਗ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਗਨਿ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ।" ਫਿਰ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਸੀਂ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਵਲੋਂ ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਲੱਕੜ ਵੇਖੇ ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਨ ਲੰਘਣ ਉੱਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਤੁਰੇ, ਫਿਰ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਤਿੰਨੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਖ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਜੰਗਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਰਹ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ।