ਇਸ ਰਾਤ, ਰਾਮ ਨੇ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਅੱਜ ਰਾਤ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਲੱਖਣ। ਪਰ ਕੈਕਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਹੁਣ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ, ਰਾਜ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇ। ਹੁਣ, ਬੇਬਸ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਪਿਤਾ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਨ—ਉਹ ਕੀ ਕਰਨਗੇ? ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਉਲਝਣ ਭਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਾ ਨੇ ਧਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੌਣ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਕੇਵਲ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਲੱਖਣ, ਜਦਕਿ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਸੀ? ਦਰਅਸਲ, ਭਰਤ, ਕੈਕਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਉਹੀ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਬਣੇਗਾ। ਪਿਤਾ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਭਰਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚਿਹਰਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਹੋਏ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਲੱਖਣ, ਕਿ ਕੈਕਈ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅੰਤ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਫਾ ਅਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਰਾਜ ਲੈਣ ਆਈ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ, ਆਪਣੀ ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋਈ ਕੈਕਈ, ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਨਾਂ ਹੀ ਕਦੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਦੁਖੀ ਰਹੇ; ਤੂੰ, ਲੱਖਣ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਈਂ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੰਡਕ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਮਾਂ ਬਿਨਾਂ ਆਸਰੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੂੰ ਕਰੀਂ, ਲੱਖਣ। ਕੈਕਈ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਉਲਟਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ, ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਅੱਜ ਇਹ ਸਬਕ ਮੇਰੀ ਮਾਂ 'ਤੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕਲਿਆਣ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ, ਅੱਜ ਇਨਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਖੋ ਬੈਠੀ—ਮੈਨੂੰ ਲਾਜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ। ਲੱਖਣ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਿਆਰਾ ਤੋਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕੌਸਲਿਆ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਤੋਤੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਲਈ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਜਦ ਮੈਂ, ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਉਸਦੇ ਦੁਖ 'ਚ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ? ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਤਾਂ, ਲੱਖਣ, ਅਕੇਲਾ ਆਪਣੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਬਲ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੀ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੁਖ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਖੀਆਂ, ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਲੱਖਣ ਨੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖ, ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ। ਲੱਖਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਅੱਜ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਯੋਧਿਆ, ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਰਾ ਚਾਨਣ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਬਿਨਾਂ ਰਾਤ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਰਾਮ, ਕਿ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਹੌਸਲਾ ਹਾਰਨ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਪੁਰਖ। ਨਾ ਸੀਤਾ, ਨਾ ਮੈਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਨਾ ਪਿਤਾ, ਨਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਨਾ ਵਨਵਾਸੀ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨਾ ਹੀ ਸਵਰਗ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਜੇ ਤੂੰ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਦੇਖ, ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਰਾ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਵਟ-ਵ੍ਰਿੱਛ ਹੇਠਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸੇਜ ਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਲੱਖਣ ਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਤੇ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉੱਚਤਮ ਤਪ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਡਰ ਸੀ ਨਾ ਚਿੰਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਵੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਉਹ ਰਾਤ ਵੱਡੇ ਵਟ-ਵ੍ਰਿੱਛ ਹੇਠਾਂ ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਿਤਾ ਗਈ, ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਿੰਨੇ ਉਥੋਂ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਹ ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਜਿਥੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਘਣਾ ਜੰਗਲ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਨੇਕ-ਨੇਕ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਥਾਵਾਂ ਵੇਖਦੇ ਗਏ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੁਰਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੇਖਦੇ, ਦਿਨ ਲੰਘਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਵੇਖ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੇੜੇ ਧੂੰਆਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਮੁਨੀ ਦੀ ਹਵਨ-ਅੱਗ ਦਾ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਅੱਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਅਸੀਂ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਵਲੋਂ ਚੀਰੇ ਲੱਕੜ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹਨ।" ਦੋਵੇਂ ਧਨੁਧਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਜਦ ਦਿਨ ਢਲਣ ਲੱਗਾ, ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ, ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ, ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਜਦ ਰਾਮ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸਦੇ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਡਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚਲਿਆ ਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ।