ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ, ਪਸ਼ਚਿਮੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲ ਦੇ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ, ਸੂਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਤੋਂ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ। ਹੁਣ ਤੋਂ, ਸਿਤਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਣੀਆਂ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇਕਠੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਵਿਛਾਵਾ ਪਾ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਰਾਤ ਕੱਟੀਏ।" ਰਾਮ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਛਾਵਿਆਂ 'ਤੇ ਸੌਂਦੇ ਰਹੇ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲੇਟ ਗਏ ਅਤੇ ਸੁਭ ਧੀਰਜ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹੇ। "ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਅੱਜ ਰਾਤ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ; ਪਰ ਕੈਕਈ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਰਾਣੀ, ਰਾਜ ਦੇ ਲਈ, ਭਰਤ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟੇਗੀ। ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕਾ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੇਗਾ?" "ਇਸ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਛਾ, ਧਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਹੈ। ਕੌਣ, ਚਾਹੇ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੈਕਈ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।" "ਭਰਤ, ਕੈਕਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਸਮੇਤ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰਤ ਸੁਆਮੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ 'ਚ ਵੱਸਦਾ, ਭਰਤ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕੋ ਚਿਹਰਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਦੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੀਤਾ।" "ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿ ਕੈਕਈ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅੰਤ, ਮੇਰੀ ਵਨਵਾਸ ਅਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਰਾਜ ਲੈਣ ਆਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ, ਕੈਕਈ ਆਪਣੇ ਸੁਖ-ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ; ਤੁਸੀਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਢੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਓ।" "ਮੈਂ ਸਿਤਾ ਸਮੇਤ ਦੰਡਕ ਜਾਊਂਗਾ; ਪਰ ਜਿਸ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ। ਕੈਕਈ, ਦੁਸ਼ਮਨਤਾ ਨਾਲ, ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।" "ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਕਰਤੂਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਇਹ ਆਫਤ ਆਈ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ 'ਤੇ, ਇਨਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਧਰ ਰਹਿ ਗਈ—ਮੈਂ ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਕਦੇ ਕੋਈ ਔਰਤ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਜਣੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਨ ਦੁਖ ਦੇਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਲਤੂ ਸਟਾਰਲਿੰਗ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਕ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਉਹ ਸੁਣਦੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਤੋਤੇ ਦੀਆਂ ਉੰਗਲੀਆਂ ਗਿਣਦੀ ਹੈ।" "ਮੈਂ, ਦੁਖ ਦਿੰਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ 'ਤੇ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਹੋਈ।" "ਇੱਕਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪਰ ਸੱਚ, ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ।" ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ, ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਹੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਚੁਪ ਹੋ ਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬੈਠਿਆ। ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਲਾਪ ਰੋਕ ਲਿਆ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਭੁਝ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਠੰਡੀ ਹੋਣ। "ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਰਾਮ, ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ 'ਚ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਚੰਦ-ਵਿਨਾ। ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਰਾਮ, ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਦੁਖ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਸਿਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਹੌਸਲੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਰਹੇ ਹੋ।" "ਸਿਤਾ ਜਾਂ ਮੈਂ, ਰਘੁਵੀਰ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਸੱਚ, ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਪਿਤਾ, ਨਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਨਾ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਜੇ ਉਹ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਵੇ।" ਕੁਝ ਦੂਰ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਕ ਪੁੱਤਰ, ਵੱਡੇ ਬਨਿਆਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਵੀਰ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉੱਚਤ ਆਤਮ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਚਿੰਤਾ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠ ਰਾਤ ਸੁਚਿੱਤ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਗੁਜ਼ਾਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਨਿਰਮਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਉਹ ਉਥੋਂ ਚਲ ਪਏ। ਉਹ ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਜਿੱਥੇ ਯਮੁਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲ ਚੱਲੇ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ, ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਰਸਤੇ ਤੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਣ ਥਾਵਾਂ ਦੇਖਦੇ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਰਸਤਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ, ਦਿਨ ਮੁਕਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।