ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ—ਇੱਕ ਸੂਰ, ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਯ, ਇੱਕ ਚਿਤਰਾਂ ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਸਾਂਭ—ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ, ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਮਾਲਕ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਤ ਪਈ, ਰਾਮ ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਪੱਛਮੀ ਸੰਝ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ—ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਸੀ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ‘‘ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਾਡੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ; ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ। ਅੱਜ ਤੋਂ, ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਰਾਤ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਆਉ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜੁਟਾਈ ਹੋਈਆਂ ਘਾਸ-ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵਿਛਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਾਤ ਕੱਟੀਏ।’’ ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਖੀ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸੁਣਦਾ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਇਹ ਰਾਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਪਰ ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ, ਹੁਣ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਰਾਣੀ, ਰਾਜ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਹਿੱਕ ਨਾ ਹਚਕਾਏ। ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਲਾਚਾਰ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕੀ ਕਰੇਗਾ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਭਟਕਦੀ ਮੱਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਛਾ ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੌਣ, ਭਾਵੇਂ ਅਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਰਹੇ?’’ ‘‘ਭਾਰਤ, ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸਰਤਾਜ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੱਥ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾ ਪਿੱਛੇ ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਡਿੱਗਿਆ। ਲਗਦਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੈਕੇਈ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅੰਤ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਵਾਨੀ, ਤੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਰਾਜ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਤੰਗ ਨਾ ਕਰੇ। ਕਦੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ, ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਈਂ। ਮੈਂ ਤੇ ਸੀਤਾ ਹੀ ਡੰਡਕ ਜਾਵਾਂਗੇ; ਜਿਹੜੀ ਮਾਂ ਅਸਹਾਇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ।’’ ‘‘ਕੈਕੇਈ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਉਲਟਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਹੁਣ ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆਈ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ ਪਾਲਿਆ, ਅੱਜ ਜਦ ਇਨਾਮ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿੱਛੜੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਮਾਂ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਜਣੇ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੇਵੇ।’’ ‘‘ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿ ਉਹ ਪਾਲਤੂ ਤੋਤਾ ਵੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਵੈਰੀ ਦੇ ਤੋਤੇ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਗਿਣਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਲਈ ਕੀ ਕੰਮ ਦਾ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ।’’ ‘‘ਮੈਂ ਤਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਕੱਲਾ ਅਯੋਧਿਆ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਸੱਚ ਪੁੱਛ, ਬਲ useless ਹੈ। ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੀ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਬਚਨ, ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਖੇ। ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੁਪਚਾਪ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਆਂਸੂ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟਾਂ ਬੁੱਝ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਅੱਜ, ਹੇ ਸ਼ੂਰਾ, ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਰਾ ਚਾਨਣ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਰਾਮ, ਕਿ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਂ; ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ। ਨਾ ਸੀਤਾ, ਨਾ ਮੈਂ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੀ। ਸੱਚੀ ਗੱਲ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਪਿਤਾ, ਨਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਨਾ ਤਪਸਵਿਨੀ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਵਰਗ ਵੀ—ਜੇ ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ—ਕੋਈ ਚਾਹ ਨਹੀਂ।’’ ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਰਾ ਵਟ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਹੇਠ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵਿਛਾ ਕੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਵਧੀਆ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਰਾਮ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉੱਚਤ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਲਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਪਹਾੜਾਂ ’ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਡਰੇ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ। ਜਦ ਰਾਤ ਸੁੱਖ-ਸਲਾਮਤ ਬੀਤ ਗਈ, ਤੇ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।