ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ। ਪਰ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੁੜ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਅੰਜੂ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਵੱਡੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁਖੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਬੱਝੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ—ਇਕ ਸੂਰ, ਇਕ ਰਿਸ਼ਯ, ਇਕ ਚਿਤਕਬਰਾ ਹਿਰਣ, ਅਤੇ ਇਕ ਭਾਰੀ ਸਾਂਭ—ਮਾਰੇ। ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ, ਪੱਛਮੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਕ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ; ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ।” “ਅੱਜ ਤੋਂ, ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਰਾਤ ਚੌਕਸੀ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਥਕਾਵਟ ਦੇ, ਜਾਗਣਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਾਡੇ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਆਓ, ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਰਾਤ ਕੱਟੀਏ, ਸੌਣ ਲਈ ਪਾਤਾਂ ਤੇ ਬਿਸਤਰਾ ਪਸਾਰ ਕੇ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਆਪ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।” ਰਾਮ, ਜੋ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਪਲੰਗਾਂ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ। “ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਅੱਜ ਰਾਤ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸੌ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ; ਪਰ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗੀ। ਕੈਕੇਈ, ਰਾਜ ਦੀ خاطر, ਭਰਤ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੇ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰੇਗੀ। ਅਸਹਾਇ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਰਾਜਾ ਕੀ ਕਰੇਗਾ? ਇਸ ਦੁਖ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਛਾ, ਧਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੈ। ਕੌਣ, ਭਾਵੇਂ ਅਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਭਰਤ, ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਨਾਲ, ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਾਸਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕਲਾ ਮੁਖ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਦ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਧਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥਾ ਡਿੱਗਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁਭਾਵਕ, ਕਿ ਕੈਕੇਈ ਦਸ਼ਰਥਾ ਦੇ ਅੰਤ, ਮੇਰੀ ਨਿਕਾਸੀ ਅਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਰਾਜ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੀ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਕਦੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ, ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ; ਤੂੰ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ। ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਦੰਡਕ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਤੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਸਹਾਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਹਿ ਗਈ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੀਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਕੈਕੇਈ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਾਲ, ਅਣਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਫਿਰ ਵੀ, ਹੁਣ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਹੀ, ਜਦ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ—ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਕੋਈ ਮਹਿਲਾ, ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰੀ, ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਜਣੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਨ ਦੁਖ ਦੇਵੇ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿ ਪਾਲਤੂ ਟੋਟਾ ਉਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਵੈਰੀ ਦੇ ਟੋਟੇ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਗਿਣਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਲਈ ਕੀ ਫਾਇਦਾ, ਜੋ ਅਭਾਗੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਮਦਦ, ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਹੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ, ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਪਈ ਹੈ। ਇਕੱਲਾ, ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੂਰਤਾ ਬੇਕਾਰ ਹੈ। ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਇਸ ਲਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੁਖੀ ਗੱਲਾਂ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ, ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਅੰਜੂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਵਿਲਾਪ ਰੋਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਅੱਗ ਦੇ ਬਿਨਾ ਲਪਟਾਂ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਬਿਨਾ ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗਾ, ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। “ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਹੇ ਸ਼ੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਯੋਧਿਆ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਾਤ। ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਰਾਮ, ਕਿ ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ; ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡਿੱਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ। ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮੈਂ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਨਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਨਾ ਸੰਨਿਆਸੀ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ, ਨਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਜੇ ਉਹ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਵਾਨ ਭਰਾ, ਵਟ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣਾਇਆ, ਉੱਚਤਮ ਤਪ ਕਰਦਾ। ਫਿਰ, ਉਸ ਅਕੇਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਦੋਵਾਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸ਼ੂਰਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਡਰੇ ਨਾ ਚਿੰਤਾ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਚਕ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ।