ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਰਾਘਵ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ, ਚਲ ਪਏ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੰਘ ਕੇ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਵੱਲ ਡਿੱਗੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਲੰਮੇ ਰਸਤੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੁੜ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਬੈਠਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਵੱਡੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਬਛੜਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਹਰੇ-ਭਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਉੱਥੇ, ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ—ਇੱਕ ਸੂਰ, ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਯ, ਇੱਕ ਚਿਤਕਬਰ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਹਿਰਣ—ਮਾਰੇ। ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ, ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਉਤਸੁਕ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਪੱਛਮੀ ਲਾਲੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਵਿੱਛੋੜੇ ਨਾਲ ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ। ਅੱਜ ਤੋਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਰਾਤ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਆਓ, ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਰਾਤ ਗੁਜਾਰ ਲਈਏ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਛੋਨਾ ਬਣਾ ਕੇ।" ਰਾਮ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖਦਾਈ ਸੌਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗਾ। "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅੱਜ ਰਾਤ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਨੀਂਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਕੈਕਈ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਰਾਣੀ, ਜੋ ਰਾਜ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗੀ। ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਬੇਬਸ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੇਗਾ? ਇਹ ਵਿਪਤੀ ਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਭਟਕੀ ਮੱਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਾ ਧਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ। ਕੌਣ, ਭਾਵੇਂ ਅਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਕੇਵਲ ਇਕ ਔਰਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ ਸੀ? ਭਰਤ, ਕੈਕਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਬਣੇਗਾ। ਪਿਤਾ ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਹੁਣ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਭਰਤ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹੋਇਆ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੈਕਈ ਮੇਰੀ ਵਨਵਾਸ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਰਾਜ ਲੈਣ ਆਈ ਸੀ। ਕਦੇ ਕੈਕਈ, ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਤੰਗ ਨਾ ਕਰੇ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਰਾਣੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਤੂੰ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਈਂ। ਮੈਂ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਕੇਵਲ ਡੰਡਕ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਜੋ ਮਾਂ ਅਸਹਾਇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਕੈਕਈ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ, ਅੱਜ ਜਦ ਇਨਾਮ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਤਦ ਮੈਂ ਹੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੰਞ ਗਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਕੋਈ ਮਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਜਣੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿ ਉਹ ਪਿਆਰਾ ਤੋਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਤੋਤੇ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਗਿਣ ਕੇ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਮੈਂ, ਜੋ ਮਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਲਾਭ ਦਾ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਅਤਿ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੇ ਮੈਂ ਚਾਹਾਂ ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਰਤਾ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ਹੈ? ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੁਖੀ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਸ਼ੋਕ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਬੁਝ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਣਾ ਦਿੱਤੀ। "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਰਣਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤ, ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਾਤ। ਰਾਮ, ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਨ ਤਾ ਸੀਤਾ, ਨ ਮੈਂ, ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਨ ਪਿਤਾ, ਨ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਨ ਤਪਸਵੀ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਨ ਸਵਰਗ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੇ ਉਹ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ, ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੇੜੇ ਹੀ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਦੋਹਾਂ ਭਰਾ ਨੇ ਵਟ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋਨੇ ਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਉੱਤਮ ਤੇ ਵਧੀਆ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੀ ਮਾਣ, ਰਾਮ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧਰਮ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਦੋਹਾਂ ਮਹਾਂਵੀਰ ਭਰਾ, ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਕਿਸੇ ਡਰ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ, ਨਿਡਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹੇ।