ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਦਯਾਲੂ ਹਨ, ਨੇ ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਚਾਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵਾਂ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ।” ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜੰਗਲ ਦੀ ਅਜੋਹੀ ਇਕੱਲੇਪਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਲਖ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਚੱਲ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਜਾ।” ਰਾਮ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਾਂਗਾ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ। ਅੱਜ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਜੰਗਲ ਦੀ ਕਠਨਾਈ ਨੂੰ ਦੇਖੇਗੀ। ਕੋਈ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅੱਜ ਵੈਦੇਹੀ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲਤਾ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇਗੀ।” ਉਹ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਅੱਜ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪੈਰ ਰਖੇਗੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਖੇਤਾਂ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਖ਼ਮਣ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਰਾਘਵ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੇ। ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਰਾਮ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ; ਪਰ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਈ, ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਅੰਸੂ ਵਹਾ ਬੈਠਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੋਹਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਪਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਛਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਉਥੇ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ — ਇੱਕ ਸੂਰ, ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਯ, ਇੱਕ ਚਿਤਕਬਰ ਹਿਰਣ, ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿਰਣ — ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ, ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਆਸਰੇ ਲਈ ਛੇਤੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਆਏ, ਤੇ ਪਸ਼ਚਿਮੀ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਬੜੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਕਟ ਰਹੀ ਹੈ; ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਅੱਜ ਤੋਂ, ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ; ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਲਖ਼ਮਣ।” “ਆਓ, ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰ ਲਏ, ਲਖ਼ਮਣ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਿਛਾ ਕੇ।” ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੋਹਣੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਸੁਣਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ, ਤੇ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਅੱਜ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸੁਣਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਲਖ਼ਮਣ; ਪਰ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ, ਰਾਜ ਲਈ, ਭਰਤ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।” “ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੇਗਾ? ਇਹ ਦੁਖ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਛਾ, ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।” “ਕੌਣ, ਭਾਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਹੋਵੇ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਲਖ਼ਮਣ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਭਰਤ, ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ਨਸੀਬ ਹੈ; ਉਹ ਹੀ ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਾਸਕ ਹੋਵੇਗਾ।” “ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਭਰਤ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚਿਹਰਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹੋਇਆ।” “ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਲਖ਼ਮਣ, ਕਿ ਕੈਕੇਈ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅੰਤ, ਮੇਰੀ ਵਨ-ਵਾਸ, ਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਰਾਜ ਲੈਣ ਆਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਤੰਗ ਨਾ ਕਰੇ।” “ਕੌਣ ਮਾਤਾ ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ, ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ; ਤੂੰ, ਲਖ਼ਮਣ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਵੇਂ। ਮੈਂ, ਇਕੱਲਾ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਡੰਡਕ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਜੋ ਮਾਂ ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੋਵੇਂ, ਲਖ਼ਮਣ।” “ਕੈਕੇਈ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਗਲਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਆ ਪਿਆ ਹੈ।” “ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਠਨਾਈ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ — ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਮਹਿਲਾ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤ ਨਾ ਜਣੇ, ਲਖ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਨ ਦੁਖ ਦੇਵੇ।” “ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਲਖ਼ਮਣ, ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਤੂ ਸਟਾਰਲਿੰਗ (ਚਿੜੀ) ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਚੜੀ ਦੇ ਪੈਰ ਗਿਣਦੀ ਹੋਈ, ਵੈਰੀ ਦੇ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਕੰਮ ਦਾ ਹਾਂ, ਲਖ਼ਮਣ?” “ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਪਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ, ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਲਖ਼ਮਣ, ਪਰ ਸੱਚਮੁੱਚ, ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ।” “ਅਧਰਮ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਲਖ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ-ਅਭਿਸੇਕ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।” ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਦੁਖੀ ਬਾਤਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਬੈਠ ਕੇ, ਕਹੀਆਂ। ਲਖ਼ਮਣ ਨੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁਖ-ਭਰੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਅੱਜ, ਸ਼ੂਰ-ਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਰਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ-ਵਿਨਾ ਰਾਤ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਰਾਮ, ਕਿ ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ; ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁਬਾ ਦਿੰਦਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਖ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਤ-ਵਾਸ ਕੀਤਾ, ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ, ਪਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।