ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ, “ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ! ਕਾਸ਼ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਲਵਾਨ ਪਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ ਸਕਾਂ।” ਇਹ ਆਸ ਕਰਦਿਆਂ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀਤਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਦੇ ਨਾਲ ਨੌਕਾ ਛੱਡ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਚਾਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈਏ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ, ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ।” ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਇਕੱਲੀ, ਅਣਜਾਣ ਥਾਂ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਚੱਲ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵੇ।” “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇਗਾ।” ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅੱਜ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ।” “ਅੱਜ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਲੋਕ ਹਨ, ਨਾ ਖੇਤ-ਬਾਗ, ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਥਲ-ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਹਨ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਿਆ; ਫਿਰ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਪਰ ਲੰਮੇ ਰਸਤੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੁੜ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਆਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਆਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲੋਕ-ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਜਦ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਖੁਸ਼ ਬਛੜਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਉਥੇ, ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ — ਇੱਕ ਸੂਰ, ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਯ, ਇੱਕ ਚਿਤਕਬਰ ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿਰਨ — ਮਾਰੇ। ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ, ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀਤ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਤੁਰ ਪਏ। ਫਿਰ, ਜਦ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸੰਝ ਹੋਈ, ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰਮੌਰ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ; ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੀਂ।” “ਅੱਜ ਤੋਂ, ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਰਾਤ ਬਿਨਾਂ ਥੱਕੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।” “ਆਉ, ਅੱਜ ਰਾਤ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰ ਲੀਏ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਘਾਸ-ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵਿਛਾ ਕੇ।” ਰਾਮ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਿਛੌਣਾਂ ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ। “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਅੱਜ ਰਾਤ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ; ਪਰ ਕੈਕਈ, ਆਪਣੀ ਮਨੋਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ।” “ਉਹ ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ, ਰਾਜ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇ ਦੇਵੇਗੀ।” “ਮੁਝ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਅਸਹਾਇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਕੈਕਈ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ 'ਚ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਕਰੇਗਾ?” “ਇਹ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਭਟਕਦੀ ਮੱਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਾ ਧਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “ਕੌਣ, ਭਾਵੇਂ ਅਗਿਆਨੀ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਔਰਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਰਹੇ?” “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਭਾਰਤ, ਕੈਕਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰਤ ਸੁਆਮੀ ਬਣੇਗਾ।” “ਪਿਤਾ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹਾਂ, ਤੇ ਭਾਰਤ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਮੂਹ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।” “ਜੋ ਕੋਈ ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਛਾ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਡਿੱਗ ਗਏ।” “ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੈਕਈ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅੰਤ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਰਾਜ ਲੈਣ ਆਈ ਹੈ।” “ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਹੈ, ਹੁਣ ਕੈਕਈ, ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਤੇ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇਵੇ।” “ਕਦੇ ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਢੀਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਈਂ।” “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੰਡਕ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਤੇ ਜੋ ਮਾਂ ਸਹਾਰਾ ਰਹਿਤ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ।” “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਕੈਕਈ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।” “ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ, ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ; ਹੁਣ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।” “ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ ਪਾਲਿਆ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਛੜੀ ਹੋਈ, ਇਨਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪੀੜਾ ਵਿਚ ਹੈ — ਮੈਨੂੰ ਲੱਜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।” “ਕਦੇ ਕੋਈ ਮਾਂ, ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਜਣੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਂ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ।” “ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿ ਉਹ ਪਾਲਤੂ ਸਟਾਰਲਿੰਗ (ਚਿੜੀ) ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਲਾਂ ਉਹ ਸੁਣਦੀ ਹੈ ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਤੋਤੀ ਦੀ ਉੰਗਲੀਆਂ ਗਿਣਦੀ ਹੈ।” “ਮੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਦੁੱਖੀ ਮਾਂ ਲਈ ਕੀ ਕੰਮ ਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਸੂਦਨ?” “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਛੜ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਪਈ ਹੈ।” “ਮੈਂ ਚਾਹਾਂ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਪਣਿਆਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤ ਲਵਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪਰ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਲ ਬੇਅਰਥ ਹੈ।” “ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕੱਲੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ, ਚੁਪਚਾਪ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ।