ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, "ਮੇਰੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਮੰਦਰ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗੀ।" ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ! ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਲਵਾਨ ਪਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲ ਕੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰਜ਼ੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀਤਾ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਸ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼, ਆਪਣਾ ਨਾਵ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਫਿਰ, ਬਲਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਾਡੀ ਰਾਖੀ ਲਈ, ਚਾਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈਏ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ, ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ।" ਰਾਮ ਨੇ ਹੋਰ ਆਖਿਆ, "ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਚੱਲ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵੇ।" "ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਖਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇਗਾ।" ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅੱਜ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੀ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫ਼ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਅੱਜ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਲੋਕ ਹਨ, ਨਾ ਖੇਤ-ਬਾਗ, ਸਿਰਫ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਢਲਾਨਾਂ ਹਨ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਿਆ; ਉਧਰ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਰ ਪਾਇਆ। ਜਦ ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਪਰ ਰਸਤੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੁੜ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੰਜੂ ਵਗਾ ਬੈਠਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਸਦੀ ਤਾਕਤ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਬਛੜਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਉਥੇ, ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ—ਇੱਕ ਸੂਰ, ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਯ, ਇੱਕ ਚਿਤਕਬਰ ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਾਂਭ—ਮਾਰੇ। ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਸ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਤਿਆਰ ਅਤੇ ਭੁੱਖੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਸਰੇ ਲਈ ਜਲਦੀ ਚਲੇ। ਫਿਰ, ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ; ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤ, ਇਸ ਤੋਂ ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੀਂ।" "ਅੱਜ ਤੋਂ, ਸਾਨੂੰ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ।" "ਆਓ, ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਲਈਏ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਬਿਸਤਰਾ ਵਿਛਾ ਕੇ।" ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਨਰਮ ਬਿਸਤਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਆਖੇ। "ਇਹ ਰਾਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਪਰ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਉਹ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ, ਰਾਜ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇ ਦੇਵੇ।" "ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਮਦਦ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਕੀ ਕਰੇਗਾ?" "ਇਹ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਛਾ, ਧਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਕੌਣ, ਭਾਵੇਂ ਅਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ ਸੀ?" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹੈ; ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਕੋਸਲ ਰਾਜ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣੇਗਾ।" "ਉਹ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹੋਇਆ।" "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਕੈਕੇਈ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅੰਤ, ਮੇਰੀ ਵਨਵਾਸੀ, ਤੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਰਾਜ ਲੈਣ ਆਈ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਤੰਗ ਨਾ ਕਰੇ।" "ਕੁਝ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ, ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਨਾ ਰਹੇ; ਤੂੰ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਈਂ।" "ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਡੰਡਕ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਜਿਹੜੀ ਮਾਂ ਅਸਹਾਇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੀਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਕੈਕੇਈ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਰ ਕੇ ਕੁਝ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।" "ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿਚ, ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ; ਹੁਣ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ।" "ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ, ਅੱਜ ਇਨਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਖੋ ਬੈਠੀ—ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੇਵੇ।" "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਹ ਪਾਲਤੂ ਸਟਾਰਲਿੰਗ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਤੋਤੇ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਮੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਲਾਭ ਦਾ?" "ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ।" "ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਸੱਚ ਪੁੱਛ, ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?" "ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਇਸੀ ਲਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ, ਪਰ ਧੀਰਜ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ।