ਸੀਤਾ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਮਟਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਦਿਰਾ ਅਤੇ ਮਾਸ-ਚਾਵਲ ਦੀ ਭੇਟ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗੀ।” ਉਸ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ, “ਤੇਰੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਮੰਦਰ—ਮੈਂ ਸਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗੀ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਮਾਤਾ, ਮੇਰਾ ਬਲਵਾਨ ਪਤੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ, ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਪਰਵेश ਕਰਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਸੀਤਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਰਾਮ ਨੇ ਨੌਕਾ ਛੱਡੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਖ਼ਮਣ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਬਾਹੁ-ਬਲਵਾਨ ਨੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਚਾਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈਏ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਥਾਂ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਾਹਮਣੇ ਤੂੰ ਚੱਲ, ਲਖ਼ਮਣ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵੇ।” “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਾਂਗਾ, ਤੁਹਾਡੀ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ। ਅੱਜ ਵੈਦੇਹੀ ਜੰਗਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇਗੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਅੱਜ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ। ਅੱਜ ਉਹ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਲੋਕ ਹਨ, ਨਾ ਖੇਤ ਤੇ ਬਾਗ, ਸਿਰਫ਼ ਕਠਨਾਈਆਂ ਤੇ ਥੱਲੇ ਉਤਰਾਈਆਂ ਹਨ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਲਖ਼ਮਣ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਫਿਰ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਰ ਪਾਏ। ਜਦ ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਪਰ ਰਸਤੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੁੜ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਆਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲੋਕ-ਪਾਲਾਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਬਛੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਉਥੇ, ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ—ਇੱਕ ਸੂਰ, ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਯ, ਇੱਕ ਚਿਤਰ-ਹਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਿਰਨ—ਮਾਰੇ। ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ, ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਏ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਇੱਕ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੋਲ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ; ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਅੱਜ ਤੋਂ, ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਰਾਤ ਬਿਨਾਂ ਥੱਕੇ ਜਾਗਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ, ਲਖ਼ਮਣ। ਆਓ, ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰ ਲਈਏ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਖੁਦ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਬਿਸਤਰਾ ਵਿਛਾ ਕੇ।" ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਨਰਮ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਿਆ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਆਖੇ। “ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਅੱਜ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਲਖ਼ਮਣ; ਪਰ ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਰਾਣੀ, ਰਾਜ ਲਈ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਸੀ।" “ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਅਸਹਾਇ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਹੁਣ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕੀ ਕਰੇਗਾ? ਇਹ ਵਿਪੱਤੀ ਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਛਾ, ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਕੌਣ, ਭਾਵੇਂ ਅਞਾਣ ਹੋਵੇ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਲਖ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ ਸੀ?” “ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਭਰਤ, ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਸੁਖੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸਰਤਾਜ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਿਤਾ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਭਰਤ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹੋਇਆ।” “ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਲਖ਼ਮਣ, ਕਿ ਕੈਕੇਈ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਰਾਜ ਲੈਣ ਆਈ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ; ਤੂੰ, ਲਖ਼ਮਣ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਈਂ।" “ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਦੰਡਕ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੂੰ ਕਰੀਂ, ਲਖ਼ਮਣ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਕੈਕੇਈ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕੁਝ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।” “ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਹੁਣ ਇਹ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ, ਅੱਜ ਉਸ ਦੇ ਇਨਾਮ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਛੁੜ ਗਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਲਾਜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।” “ਕਦੇ ਕੋਈ ਮਾਂ, ਹੇ ਲਖ਼ਮਣ, ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਜਣੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਲਖ਼ਮਣ, ਕਿ ਉਹ ਪਾਲਤੂ ਸਟਾਰਲਿੰਗ (ਚਿੜੀ) ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਲਾਂ ਉਹ ਸੁਣਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਗਿਣਦੀ ਹੈ।” “ਮੇਰਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿਤਣ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਦਦ ਮੈਂ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ, ਗਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ।” “ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਕੱਲਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਲਖ਼ਮਣ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਲਦਾਨਤਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮਾਂ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਲਖ਼ਮਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਰਹੇ ਸਨ।