ਜਦੋਂ ਨਾਵ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾਵਿਕ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਚਲਾਈ ਹੋਈ ਨਾਵ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ, ਉਹ ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਥੇ ਨਿਰਮਲ ਸੀਤਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬੜੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਾ। ਹੇ ਗੰਗਾ, ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗੀ, ਤਦ ਮੈਂ, ਹੇ ਗੰਗਾ, ਤੁਹਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਾਂਗੀ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਾਂਗੀ।” ਸੀਤਾ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, “ਹੇ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ, ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਦੀ ਵੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤੀ ਹੋ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ—ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਣਗੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਾਂਗੀ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਾਂਗੀ। ਮੈਂ ਲੱਖ ਗਾਂਵਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿਆਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੋਵੇ। ਹਜ਼ਾਰ ਮਟਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਦਿਰਾ ਅਤੇ ਮਾਂਸ-ਚਾਵਲ ਦੀ ਭੇਟ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਹੇ ਗੰਗਾ, ਤੁਹਾਡੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗੀ। ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਮੈਂ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗੀ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗੰਗਾ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਪਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਰ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਿਲ ਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ।” ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਮਲ ਸੀਤਾ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਕੇ, ਰਾਮ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਵ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਇਕੱਲਤਾ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਚੱਲ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵੇ। ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਕੋਈ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅੱਜ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦਾ ਅਸਲ ਦੁੱਖ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖੇਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਲੋਕ ਹਨ, ਨਾ ਖੇਤ-ਬਾਗ, ਸਗੋਂ ਔਖਿਆਂ ਰਸਤੇ ਤੇ ਢਲਾਵਾਂ ਹਨ।” ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਿਆ; ਫਿਰ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਗੌਰਵ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ ਉਤਰ ਕੇ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਵਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਲੰਮੇ ਰਸਤੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਮੁੜ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਬੈਠਾ। ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਹਦੀ ਤਾਕਤ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਵੱਡੀ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਬਛੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਉਥੇ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ—ਸੂਰ, ਰਿਸ਼ਯ, ਚਿਤਰਾਂਗ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਹਿਰਣ—ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ, ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਉਤਸੁਕ ਹੋਏ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਤ ਪਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਲਾਲੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਟ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਵਿਛੋੜੇ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਰਾਤ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਆਉ, ਆਸ ਪਾਸੋਂ ਪੱਤੇ-ਟਾਹਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬਿਸਤਰਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਾਤ ਲੰਘਾਈਏ।” ਰਾਮ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਖ-ਸੂਵਿਧਾ ਵਾਲੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤ ਆਦਤ ਸੀ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੰਬੇ ਪਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੁਭਕਾਮਨਾ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਆਖੇ। “ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅੱਜ ਮਹਾਰਾਜ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਕੈਕਈ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ, ਰਾਜ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਉਮਰ ਦਰਾਜ਼, ਮੈਨੂੰ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਰਾਜਾ ਕੀ ਕਰੇਗਾ? ਇਹ ਤਕਲੀਫ਼ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇੱਛਾ, ਧਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਕੌਣ, ਭਾਵੇਂ ਅਗਿਆਨੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ? ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਕੈਕਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਕੋਸਲ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਬਣੇਗਾ। ਪਿਤਾ ਉਮਰ ਦਰਾਜ਼ ਤੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਹੀ ਮੁੱਖ ਚਿਹਰਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਿੱਠੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੈਕਈ ਦਾ ਆਉਣਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅੰਤ, ਮੇਰੇ ਵਨਵਾਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਰਾਜ ਲਈ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਕੈਕਈ, ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ 'ਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ; ਤੂੰ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਈਂ। ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਇਕੱਲਾ ਦੰਡਕ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਜੋ ਮਾਂ ਸਹਾਰਾ ਰਹਿਤ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਹੋਵੇਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਨਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਨਵੀਂ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਪਰਸਪਰ ਸਨੇਹ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ।