ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਵਨਵਾਸੀਆਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, “ਗੁਹਾ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੀ, ਫੌਜ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਕਿਲਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਹੈ।” ਇਸ ਤੋ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇکشਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ਜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਨੌਕਾ ਤਿਆਰ ਖੜੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੜ੍ਹ ਜਾ ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੜ੍ਹਾ।” ਭਰਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨੌਕਾ 'ਚ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖੁਦ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਨ, ਖੁਦ ਵੀ ਨੌਕਾ 'ਚ ਚੜ੍ਹੇ। ਨੀਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨੌਕਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ ਰਾਮ ਨੇ ਨੌਕਾ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲ ਅੰਚਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਨੌਕਾ 'ਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮਲਾਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ, ਮਾਹਿਰ ਮਲਾਹ ਨੇ ਚੰਗੀ ਪੈਡਲ ਨਾਲ ਨੌਕਾ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀਤਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਗੰਗਾ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਾ। ਮਾਂ ਗੰਗਾ, ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ।” “ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਗੰਗਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗੀ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਾਂਗੀ, ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਲਈ। ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ ਹੈਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਹੈਂ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈਂ।” “ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਜਦ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਿਲੇ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਲੱਖ ਗਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਭੋਜਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗੀ।” “ਹਜ਼ਾਰ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਦਿਰਾ, ਮਾਸ ਤੇ ਚਾਵਲ ਦੀ ਭੇਟ ਲਿਆ ਕੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗੀ, ਤੈਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾਂਗੀ। ਤੇਰੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਤੀਰਥ ਤੇ ਮੰਦਰ—ਸਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗੀ। ਮੈ ਆਪਣੇ ਬਲਵਾਨ ਪਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਅਯੋਧਿਆ ਆਉਂ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਅਰਦਾਸ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਦਾਗ ਸੀਤਾ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨੌਕਾ ਛੱਡੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੀ, ਚਾਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹੋਵਾਂ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਚੱਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵੇ। ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇਗਾ।” “ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਅੱਜ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗੀ। ਅੱਜ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਲੋਕ ਹਨ, ਨਾ ਖੇਤ, ਨਾ ਬਾਗ, ਸਿਰਫ਼ ਔਖੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਢਲਵਾਂ ਹਨ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਿਆ; ਫਿਰ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰੇ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰਾਮ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਰਸਤੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਿੱਛੇ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਰਹ ਦੇ ਆਂਸੂ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਵੱਡੀ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੋਹਣੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਉਥੇ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ—ਇੱਕ ਸੂਰ, ਇੱਕ ਝਿੰਡ, ਇੱਕ ਚਿਤਕਬਰਾ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿਰਣ—ਮਾਰੇ। ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਚਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਹਰਿਕ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ; ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਘਬਰਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।” “ਅੱਜ ਤੋਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਰਾਤ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਆਓ, ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੱਟੀਏ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪਤਰੇ ਪਸਾਰ ਕੇ ਸੋਵਾਂਗੇ।” ਰਾਮ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਰਮ ਵਿਛੋਣੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਆਖੇ। “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਅੱਜ ਰਾਤ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪਰ ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ, ਹੁਣ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ, ਰਾਜ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਵਨ ਦੀਆਂ ਔਖੀਆਂ ਰਾਹਾਂ ਤੇ, ਪਰਮ ਧੀਰਜ, ਭਰੋਸਾ ਤੇ ਭਗਵਤੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ।