ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਰਥਵਾਹ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਭਾਵਨਾ ਰਾਮ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਥੇ ਹੀ ਰਥ ਸਮੇਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਨ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਰਾਘਵ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਜੋ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਣਗੀਆਂ, ਮੈਂ ਰਥ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਜੋ ਸੁਖ ਮੈਂ ਪਾਇਆ, ਉਹੀ ਸੁਖ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਘੋੜੇ ਵੀ, ਹੇ ਵੀਰ, ਜੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਣਗੇ। ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਅਯੋਧਿਆ ਜਾਂ ਦੇਵ ਲੋਕ ਵੀ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇੰਦਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸੀ ਰਥ ਤੇ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈ ਜਾਵਾਂ।" "ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਪਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਜਾਣਗੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਵੱਖਰੇ ਲੱਗਦੇ। ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਸੇਵਕ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਛੱਡੋ ਨਾ—ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ, ਮੈਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਸੇਵਕ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ, ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਬੇਨਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੂ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਕਤੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਕਿਉਂ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਜਦ ਤੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਣੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇਗੀ। ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਇੱਛਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਲਈ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ। ਮੇਰੀ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਤੂੰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਰਥ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਜਾ; ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਬਚਨ ਕਹੀਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਮ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੇ ਨਿਸਚਲ ਬਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਗੁਹਾ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਾਲਾ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਾਂਗਾ।" "ਜਦ ਮੇਰੇ ਜਟਾਂ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵਾਂਗਾ; ਬਰਗਦ ਦੇ ਦੂਧ ਲਿਆਓ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਦੂਧ ਲਿਆ ਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਟਾਂ ਬਣਾਈਆਂ; ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਰਾਮ, ਤਪੱਸਵੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਜਟਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਪਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ ਸਾਧੂਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਤਪੱਸਵੀ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਗੁਹਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ—ਫੌਜ, ਖਜਾਨਾ, ਕਿਲੇ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਿਸਚਿੰਤ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਨੌਕ ਤੇ ਚੜ੍ਹੋ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਹੌਲੇ ਨਾਲ, ਤੇਰੇ ਬਾਅਦ, ਨੌਕ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉ।" ਭਰਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਨੌਕ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, ਫਿਰ ਖੁਦ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਰਾਮ ਵੀ ਨੌਕ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ; ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਰਘੁਕੁਲ ਦਾ ਰਾਮ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਨੌਕ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਖਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਰੌਸ਼ਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਨਦੀ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਗੁਹਾ ਤੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਨੌਕ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨੌਕਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਤੇ, ਨੌਕਚੀ ਨੇ ਨੌਕ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਪਾਂਡੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਨੌਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਪਾਵਨ ਸੀਤਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਦੀ ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਾ; ਹੇ ਗੰਗਾ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕੇ।" "ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ।" "ਫਿਰ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਦਯਾਲੂ ਦੇਵੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ।" "ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ ਦੇਵੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹੋ; ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹੋ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਜਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ।" "ਮੈਂ ਲੱਖ ਗਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਚੰਗਾ ਭੋਜਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿਆਂਗੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ।" "ਹਜ਼ਾਰ ਘੜੇ ਮਦਿਰਾ ਤੇ ਮਾਸ-ਚਾਵਲ ਦੀ ਭੇਟ ਦੇ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਭਾਵ ਨਾਲ, ਜਦ ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ, ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨਾਲ, ਰਾਜ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਤਪੱਸਵੀ ਰਸਤੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।