ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਨੇਹ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਰੀਤ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਜਣੀ ਹੋਈ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਤੈਨੂੰ ਘੇਰ ਨਹੀਂ ਲਵੇਗੀ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਵਹਾਰ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ—ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਨਹੀਂ—ਨਾਲ ਕਰੇ। ਜਿਵੇਂ ਕੈਕੇਈ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਉਹ ਇਕਸਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਕਰੇ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਲਈ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਭਰਤ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ, “ਜੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਅਟਲ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਰੀਤ ਦੇ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਮਾਫ ਕਰਨਾ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਰਥ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖਣਗੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ’ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਲਟ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਥ ਦੇ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਫੌਜ ਮਲੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਦੂਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਮਝ ਕੇ, ਅੱਜ ਜਰੂਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਣਗੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ।” “ਰਾਮ, ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕਿੰਨੇ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਉਲਜਣ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਰਸਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮੈਂ ਰਥ ’ਚ ਬੈਠ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੌ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਕਿ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਮਾ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ—ਤੂੰ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰ? ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਕਹ ਸਕਦਾ; ਮੈਂ ਇਹ ਕਠੋਰ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕਹਾਂ? ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘੋੜੇ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਣਗੇ ਕਿ ਰਥ ਤੇਰਾ ਬਿਨਾਂ ਹੈ?” “ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਮੈਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚੱਲਾਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਣ ’ਤੇ ਅੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਰਥ ਸਮੇਤ ਮੈਂ ਇਥੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਣਗੀਆਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਰਥ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਈ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” “ਹੇ ਨਾਇਕ, ਇਹ ਘੋੜੇ ਵੀ ਜੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਗੇ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਣਗੇ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਅਯੋਧਿਆ ਜਾਂ ਦੇਵ ਲੋਕ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇੰਦਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਅਪਹੁੰਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸੇ ਰਥ ’ਚ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈ ਆਵਾਂ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਜਾਣਗੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਹੋਰ ਹੀ ਲੱਗਣਗੇ।” “ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਨਿਸ਼ਠਾ ਭਰਾ ਸੇਵਕ ਹੈ, ਤੂੰ ਨਾ ਛੱਡ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਚੱਲੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ, ਨਿਮਰ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਦਇਆ ਭਰੀ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। “ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਚੇ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਾਲਕ-ਭਗਤ! ਪਰ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਥੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਭੇਜਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚੇਂਗਾ, ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਮਾਤਾ ਕੈਕੇਈ ਯਕੀਨ ਕਰ ਲਵੇਗੀ ਕਿ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਣੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਧਰਮਕ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇਗੀ। ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਮਾਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਲਈ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ, ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ।” “ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਤੂੰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਰਥ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਜਾ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਗੱਲ ਕਰ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਚਾਰੀਓਟੀਅਰ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਲ ਅਤੇ ਉੱਦੇਸ਼ਪੂਰਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। “ਗੁਹਾ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤਪੱਸਿਆ-ਧਾਰੀ ਵਚਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ, ਪਿਤਾ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਂਗਾ।” “ਜਦ ਮੇਰੀ ਜਟਾ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਬਰਗਦ ਦਾ ਦੁੱਧ ਲਿਆ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁੱਧ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਲਈ ਲਿਆ।” ਉਸ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਟਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ; ਲੰਬੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ-ਧਾਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਦੇ ਚਕ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੋਨੋਂ ਭਾਈ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ-ਧਾਰੀ ਰਾਹ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਲੈ ਕੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, “ਗੁਹਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੌਕਸ ਰਹਿਣਾ—ਸੈਨਾ, ਖਜਾਨਾ, ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਦੀ ਰਖਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਫਿਰ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਿਰਵਿਗਨ ਹੋ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।