ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਅਤੇ ਵਧੀ ਉਮਰ ਕਰਕੇ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਕਹੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਲਈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕਿਚਾਹਟ ਦੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੁਕਣੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੇਕਰ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ, ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਵੀ ਪਰੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਫੜ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਮਰਦراز, ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਸਲਾਮ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣਾ—ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੋ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਨਾ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਮੈਥਿਲੀ; ਨਾ ਅਸੀਂ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡਣ ਤੇ ਦੁਖ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਸਣ ਤੇ। ਜਦੋਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੇਖੇਂਗਾ। ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ—ਕੈਕੇਈ ਸਮੇਤ—ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਖੈਰ-ਮੰਗੀ ਦੱਸ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਸਲਾਮ ਪਹੁੰਚਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕਿਹਾ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਭਰਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬੁਲਾਏ; ਜੇ ਭਰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬਿਠਾਏ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਓ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉ; ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਦੁਖ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਕੜੇਗਾ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ: ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈਂ, ਐਸਾ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਵਰਤਣਾ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕੈਕੇਈ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਐਸੇ ਹੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਰਾਣੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ। ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਜਦ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਅਟੂਟ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਆਉਪਚਾਰਿਕਤਾ ਦੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਰਥ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵੇਖਣਗੇ, ਭਾਵੇਂ ਰਥ 'ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਰਥ ਦੇ ਰਾਮ-ਬਿਨਾ ਦਿੱਖਣ 'ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਦ ਇਹ ਖਾਲੀ ਰਥ, ਸਿਰਫ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨਾਲ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੀਰਾਂ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਦੂਰ ਰਹੇ, ਲੋਕ ਮਨ ਵਿਚ ਤੈਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਮੰਨ ਕੇ, ਅੱਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਣਗੇ, ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਰਾਮ, ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਦ ਤੂੰ ਵਨ-ਵਾਸ 'ਤੇ ਗਿਆ, ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਤੇਰਾ ਦੁਖ ਲੈ ਕੇ ਥਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜਦ ਮੈਂ ਰਥ 'ਤੇ ਵੈਠਾ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਵਨ-ਵਾਸ 'ਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਦੁਖ ਭਰੀ ਪੁਕਾਰ, ਸੌ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਕਿ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ—ਇਹ ਨਾ ਦੁਖ ਕਰ? ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਐਸੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹਾਂਗਾ; ਇਹ ਕਠੋਰ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕਹਾਂ? ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਘੋੜੇ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣਗੇ ਕਿ ਰਥ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਾਂਗ ਖਾਲੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਮ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ। ਜੇਕਰ, ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਣ 'ਤੇ ਅੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਰਥ ਸਮੇਤ, ਇਥੇ ਹੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਵਿਰਕਤੀਆਂ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਉਹ ਰਥ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਮੈਂ ਰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਘੋੜੇ ਵੀ, ਹੇ ਵੀਰ, ਜੇਕਰ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਣਗੇ। ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਅਯੋਧਿਆ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਮਹਾਨ ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਉਸ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸੀ ਰਥ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਵਾਂ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ, ਜੇਕਰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕੱਟੇ, ਪਲ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਜਾਣਗੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਸੈਂਕੜਾਂ ਸਾਲ ਵੱਖਰੇ ਲੱਗਣਗੇ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਸੇਵਕ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ, ਨਾ ਛੱਡ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ 'ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਾਲਕ-ਭਗਤ; ਪਰ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਥੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਭੇਜਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚੇਂਗਾ, ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਣੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸੰਤੋਖ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇਗੀ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਹੈ: ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਲਈ ਫਲਦਾਇਕ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ, ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ।