ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰੋਦੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮਿੱਤਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਐਸਾ ਕਰ ਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸੋਗ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਲਈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਝਿਜਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਇਸ ਲਈ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣੇ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ ਅਤੇ ਸੋਗ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਵੀ ਓਹੀ ਰਾਹੇ ਤੇ ਚੱਲ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਬੁੱਢੇ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ। ਮੈਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਮੈਥਿਲੀ, ਕੋਈ ਵੀ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸਾਨੂੰ ਸੋਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇਂਗਾ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਕੈਕੇਈ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਖੈਰੀਅਤ ਆਖੀਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਵੀ ਕਰੀਂ। ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਆਖੀਂ ਕਿ ਭਰਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜੇ ਭਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਚਾ ਅਹੁਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਆਖੀਂ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਸੁਹਾਵਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕੈਕੇਈ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਦੇ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੁੱਖੀ ਸਨ, ਪਰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਰੀਤ ਰਿਵਾਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਵੀਂ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਦ ਲੋਕ ਮੇਰਾ ਰਥ ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਿਲ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਖਾਲੀ ਰਥ, ਸਿਰਫ਼ ਸਾਰਥੀ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਈ ਫੌਜ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖੀ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਤੂੰ ਭਾਵੇਂ ਦੂਰ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇਂ, ਪਰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਜ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਰਾਮ, ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਤੇਰੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਲੋਕ ਕਿੰਨੇ ਸੋਗ ਵਿਚ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਥੱਕ ਗਏ ਹਨ। ਜਦ ਮੈਂ ਰਥ ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੀਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਿਕਲਣ ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂ? ਕਿ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ—ਤੂੰ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ? ਇਹ ਗੱਲ ਝੂਠ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਸੱਚ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਆਖਾਂ ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਹੀ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦੇਵੇ? ਤੇਰੇ ਕਜ਼ਿਨਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹਨ, ਇਹ ਰਥ ਦੇ ਘੋੜੇ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਣਗੇ ਕਿ ਰਥ ਹੁਣ ਰਾਮ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਜੰਗਲ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਰਥ ਸਮੇਤ ਇਥੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਵਾਘ ਆਉਣਗੇ, ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਰਥ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਸੁਖ ਮਿਲਿਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸੁਖ ਪਾਵਾਂ। ਇਹ ਘੋੜੇ ਵੀ, ਹੇ ਵੀਰ, ਜੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ। ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਅਯੋਧਿਆ ਜਾਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਪਾਪੀ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਜਦ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸੀ ਰਥ ਉੱਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵਾਂ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣੇ ਪਲ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਜਾਣਗੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਹੀ ਲੱਗਣ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਨਿਯਤ ਸੇਵਕ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਛੱਡੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਲਕ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਥੇ ਮੈਂ ਵੀ ਨਿਭਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਬੇਨਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪਰਮ ਭਗਤਿ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਭਗਤ; ਹੁਣ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਥੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਕਿਉਂ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।