ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਰਥੀ, ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਰਾਮਾ, ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਈਕਈ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਪਾਪੀ ਕਈਕਈ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਲੰਬੀ ਵਾਰੀ ਰੋਇਆ। ਜਦ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛੂਹ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਐਸਾ ਕਰ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਵੱਡੇ-ਮਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਕਈਕਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਇੱਛਾ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਕਰੇ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਠੋਸੇ-ਝਿਜਕ ਦੇ ਕਰਨਾ। ਰਾਜੇ ਇਸ ਲਈ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣੇ। ਜੇਕਰ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪੈਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਹਾਰਦਾ, ਤਾਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰ।" "ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਬੁੱਢਾ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਬੋਲ ਕਹਿਣਾ—ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਨਾ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਮੈਥਿਲੀ; ਨਾ ਅਸੀਂ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਣ 'ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।" "ਜਦ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇਗਾ।" "ਇਹ ਬੋਲ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ, ਕਈਕਈ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਬੋਲ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਣਾ।" "ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਸੁਖ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ, ਮੈਂ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਨਮਸਕਾਰ ਵੀ ਦੇਣਾ।" "ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਖ ਦੇਣਾ ਕਿ ਭਰਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬੁਲਾਏ; ਜੇ ਭਰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾ ਦੇਣਾ।" "ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣਾ; ਫਿਰ ਸਾਡੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁਖ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗਾ।" "ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਆਖਣਾ: ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਵਰਤਦਾ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਾ ਕਰਨਾ।" "ਕਈਕਈ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਸਮਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਣਾ।" "ਪਿਤਾ ਲਈ ਸਨੇਹ ਤੇ ਰਾਜ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਦੋਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।" ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ: "ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬੋਲ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ।" "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਵਿਹੋਣ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ?" "ਜਦ ਲੋਕ ਮੇਰਾ ਰਥ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੇਖਣਗੇ, ਭਾਵੇਂ ਰਥ 'ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਮ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵੀ ਵਿੱਛੋੜੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਇਹ ਖਾਲੀ ਰਥ, ਸਿਰਫ਼ ਰਥੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਨਾਇਕ ਮਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਫੌਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਸ਼ਹਿਰ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਦੂਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਮੰਨ ਕੇ, ਅੱਜ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਜਾਣਗੇ, ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿਚ।" "ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਵਨਵਾਸ 'ਚ ਲੋਕ ਕਿੰਨੇ ਪੀੜਤ, ਉਲਝਣ ਵਿਚ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।" "ਮੇਰੇ ਵਨਵਾਸ 'ਤੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦੀ ਪੁਕਾਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਰਥ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਸੋ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕਿ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਂ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ—ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ? ਇਹ ਬੋਲ, ਭਾਵੇਂ ਝੂਠ ਹੋਣ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦਾ; ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਅਸੁਖਦ ਸੱਚ ਬੋਲਾਂ?" "ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਚ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਸਾਕਾ-ਸਬੰਧੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ—ਰਥ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਘੋੜੇ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਣਗੇ ਕਿ ਰਥ ਤੇਰਾ ਵਿਹੋਣ ਹੋ ਗਿਆ?" "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੱਕ ਸਾਥ ਦੇਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ।" "ਜੇਕਰ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਣ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਰਥ ਸਮੇਤ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਰਵেশ ਕਰ ਲੈਵਾਂਗਾ, ਤੇਰੇ ਵਿਹੋਣ ਹੋ ਕੇ।" "ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਗਤੀ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਆਵੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਰਥ ਨਾਲ ਉਹ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।" "ਜਿਸ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਪਾਇਆ, ਉਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਘੋੜੇ ਵੀ, ਹੇ ਨਾਇਕ, ਜੇਕਰ ਤੇਰੀ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਣ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣਗੇ।" "ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਅਯੋਧਿਆ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ, ਪਾਪੀ ਲਈ ਅਣਪਹੁੰਚ ਹੈ।" "ਜਦ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਦਾ ਸਮਾ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੀ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸੀ ਰਥ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਲਿਆਵਾਂ।" "ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ, ਪਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਵੱਖਰੇ ਲੱਗਣਗੇ।" "ਮੈਂ, ਜੋ ਸੇਵਕ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਰਾਹ 'ਤੇ ਮਾਲਕ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਚਲੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ; ਮੈਂ ਸੇਵਾ ਤੇ ਭਗਤੀ 'ਚ ਅਟੱਲ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ, ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਬੇਨਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਤਦ, ਦਇਆਲੂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।