ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਿਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਵੀਰ! ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਐਸੇ ਹੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ।" ਪਰ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਪਿਆ, "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਰਾਮ! ਕਈਕਈ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਪਾਪੀ ਕਈਕਈ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਪਾਵਾਂਗੇ।" ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਚਿਰ ਤੱਕ ਰੋਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਉਸਦੇ ਹੰਝੂ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛੂਹ ਕੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਜਿਹਾ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਐਸਾ ਕਰ ਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।" "ਰਾਜਾ, ਜੋ ਬੁੱਢੇ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਕਈਕਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਹੁਕਮ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਪੂਰਾ ਕਰ। ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੀ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ। ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ।" "ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਬੁੱਢਾ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਦੇਈਂ। ਨਾ ਮੈਨੂੰ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਨਾ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁਖ ਹੈ, ਨਾ ਅਸੀਂ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡਣ ਦਾ ਸੋਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦਾ। ਜਦੋਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇਂਗਾ।" "ਰਾਜਾ ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਦੇਈਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਕਈਕਈ ਸਮੇਤ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸੁਨੇਹਾ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਈਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਵਧਾਈ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਈਂ, ਮੇਰੀ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਵਧਾਈ ਵੀ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇਈਂ ਕਿ ਭਰਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬੁਲਾਏ, ਜੇ ਉਹ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਏ।" "ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਕਰ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਘਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹਿ ਦੇਈਂ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰੇ। ਕਈਕਈ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰੇ। ਪਿਓ ਲਈ ਪਿਆਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।" ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਬੇ-ਰਸਮੀ ਗੱਲ ਕਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਈਂ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਤੂੰ ਨਹੀਂ? ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਓ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ। ਲੋਕ ਜਦ ਮੇਰੀ ਰਥ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਵੇਖਣਗੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਕਲਪ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਸ਼ਹਿਰ ਇਹ ਖਾਲੀ ਰਥ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਰਥਵਾਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਨਾਇਕ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਫੌਜ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੂੰ ਭਾਵੇਂ ਦੂਰ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇਂ, ਪਰ ਲੋਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਜ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਗੇ। ਰਾਮ, ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਤੇਰੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਲੋਕ ਕਿੰਨੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਜਦ ਮੈਂ ਰਥ ਤੇ ਬੈਠਾ ਆਉਂਗਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੋਣਾ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਕਿ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ? ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਤੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਰਥ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸੇਗਾ ਕਿ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਰਥ ਸਮੇਤ ਇਥੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਣਗੀਆਂ, ਮੈਂ ਰਥ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੀ, ਐਸੇ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਲਵਾਂਗਾ।" "ਇਹ ਘੋੜੇ ਵੀ, ਜੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਚਾਹੇ ਅਯੋਧਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੇਵ ਲੋਕ, ਮੈਂ ਸਭ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ।" "ਜਦ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸੀ ਰਥ 'ਚ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈ ਆਵਾਂ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਲ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਜਾਣਗੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਲੱਗਣ। ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੇਵਕ ਬਣ ਕੇ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਛੱਡੀਂ; ਜਿੱਥੇ ਮਾਲਕ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਸੇਵਕ ਵੀ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਆਰ, ਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਸਾਫ਼ ਝਲਕ ਰਹੀ ਸੀ।