ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਤਮ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਕਿਹਾ, “ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਤੁਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾ; ਸਦਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੋਖਾ ਰਹਿ।” ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾ, ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਮੁਕ ਗਿਆ। ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਪੈਦਲ ਹੀ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਆਪਣੀ ਛੁੱਟੀ ਹੋਣ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਦੁਖੀ ਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਹੋ।” ਉਸ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਤਪ, ਪਾਠ, ਨਰਮਤਾ ਜਾਂ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਐਸਾ ਦੁਖ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹੋ।” “ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸੋਂਗੇ, ਤਾ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਲਕੜੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੋਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।” “ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਅਸੀਂ ਜੋ ਉਸ ਵਲੋਂ ਧੋਖਾ ਖਾ ਗਏ; ਅਸੀਂ ਪਾਪੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵਾਂਗੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਸਾਂਝ ਪਾਵਾਂਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਰਥੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰੋਇਆ। ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਆਂਸੂ ਰੁਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਾਸਤੇ ਪਾਣੀ ਛੂਹ ਕੇ, ਸੁਚੱਜੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ। “ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਤੂੰ ਐਸਾ ਕੰਮ ਕਰ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।” “ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਉਮਰ ਕਰਕੇ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” “ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਨ-ਅਤਮਾ ਰਾਜਾ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਇੱਛਾ ਵਾਸਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਠੰਡੀ-ਗਰਮੀ ਦੇ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਰਾਜੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣੇ।” “ਜੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਨਾ ਫਸੇ, ਨਾ ਦੁਖ ਨਾਲ ਓਵਰ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਰਾਹ ਪਕੜ।” “ਜਦ ਤੂੰ ਉਸ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਉਤਮ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਏ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ, ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਇਹ ਬੋਲ ਕਹਿ ਦੇ।” “ਨਾ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਮੈਥਿਲੀ; ਨਾ ਅਸੀਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡੀ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਪਿਆ।” “ਜਦ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇਂਗਾ।” “ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ, ਸਮੇਤ ਕੈਕੇਈ, ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੇਣਾ।” “ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਖੇਰੀ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਮਸਕਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿਆ।” “ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਕਿ ਭਰਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬੁਲਾਏ; ਜੇ ਭਰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਸੰਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।” “ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਵੇ; ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਤਕਲੀਫ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਦੁਖ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਘੇਰੇਗਾ।” “ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹਿ ਦੇਣਾ: ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰ, ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਾ ਰੱਖ।” “ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕੈਕੇਈ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਦਾ ਆਦਰ ਕਰ।” “ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਜਦ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਕਕੁਤਸਥ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਰਵਾਇਤੀ ਅਦਬ ਦੇ, ਕੁਝ ਬੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਓ।” “ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੋਵੇ?” “ਜਦ ਲੋਕ ਮੇਰਾ ਰਥ ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਸ ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਪਰ ਰਾਮ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਰਥ ਬਿਨਾ ਰਾਮ ਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” “ਸ਼ਹਿਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਹ ਖਾਲੀ ਰਥ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਰਥੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀਰਿਆਂ ਦੇ ਮਰਨ ਤੇ ਫੌਜ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ।” “ਤੁਸੀਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੌਜੂਦ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਲੈਣਗੇ।” “ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਰਾਮ, ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਨਵਾਸ ਦੌਰਾਨ, ਲੋਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੇਰਾਨ ਹਨ।” “ਜਦ ਮੈਂ ਰਥ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ, ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦੇਣਗੇ, ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਵੇਗਾ।” “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ—ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ?” “ਚਾਹੇ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ; ਮੈਂ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਸਚ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” “ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਉਤਮ ਘੋੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਣਗੇ ਕਿ ਰਥ ਰਾਮ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ?” “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਨਿਰਮਲ; ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿਓ।” “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਰਥ ਸਮੇਤ ਇਥੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।” “ਜੋ ਵੀ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਵੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਰਥ ਨਾਲ ਉਹ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।” “ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਮੈਂ ਰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਪਾਈ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੁਹਾਡੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” “ਇਹ ਘੋੜੇ ਵੀ, ਹੇ ਸ਼ੂਰਾ, ਜੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ, ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਣਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦਿਲੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਹਾਲ ਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਹੋਇਆ।