ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ, ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਚਲੋ, ਜਲਦੀ ਨੌਕਾ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਫਿਰ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲੱਖਣ, ਆਪਣੇ ਤੂਣੀਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਾ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਥਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚੰਗਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾ; ਰਾਜੇ ਅੱਗੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਚੇਤ ਰਹੀਂ।" ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਜਾ, ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਮੁਕ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਜਦ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸਿੰਘ, ਰਾਮ, ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵਸਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਹਾਲ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਨ ਤਪ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਨ ਪਾਠ ਦਾ, ਨ ਨਮ੍ਰਤਾ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦਾ। ਪਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੁਸੀਂ ਜਦ ਵਨਵਾਸ 'ਚ ਵਸੋਂਗੇ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਏ ਹੋਣ, ਅਪਣਾ ਲਕੜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵੋਗੇ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਹੇ ਰਾਮ! ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਾਂਗ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਹੜਾ ਰੋਇਆ। ਜਦ ਉਸਦੇ ਅੰਸੂ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛੁਹ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਐਸਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰ, ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ ਬੁੱਢੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਨਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਕਹੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਇੱਛਾ ਲਈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਝਿਝਕ ਪੂਰਾ ਕਰੀਂ। ਰਾਜੇ ਇਸ ਲਈ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਪਾਵੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲਣ, ਨਾ ਹੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰੀਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਬੁੱਢੇ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਓਰੋਂ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੀ, "ਨ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਨ ਲੱਖਣ, ਨ ਮੈਥਿਲੀ; ਨ ਅਸੀਂ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡਣ ਉੱਤੇ, ਨ ਜੰਗਲ ਵਸਣ ਉੱਤੇ ਦੁਖ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜਦ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਲੱਖਣ, ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖੇਂਗਾ।" ਰਾਜਾ ਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖਣ ਮਗਰੋਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਮੇਰੀ ਓਰੋਂ ਕੈਕੇਈ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਪੁਚਾਏਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੈਰ ਖੁਸ਼ੀ ਪੁਚਾ, ਤੇ ਮੇਰੀ, ਲੱਖਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਨਮਸਕਾਰ ਵੀ ਦੇਣਾ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਹੀਂ ਕਿ ਭਰਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬੁਲਾਏ; ਜੇ ਭਰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਾਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾ ਦੇਵੇ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡਾ ਦੁੱਖ ਤੇਰਾ ਮਨ ਨਾ ਖਾ ਜਾਵੇ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹੀਂ, "ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਐਸਾ ਹੀ ਸਭ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰੀਂ, ਕੋਈ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕੈਕੇਈ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਐਸੇ ਹੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਕਰੀਂ। ਪਿਤਾ ਲਈ ਸਨੇਹ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।" ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਮਨਾਇਆ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ ਤੇ ਕਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿਚ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਵੀ ਬੋਲ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਵੋ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਲੋਕ ਮੇਰਾ ਰਥ ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਖਿਆ, ਪਰ ਰਾਮ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਖਾਲੀ ਰਥ, ਸਿਰਫ਼ ਰਥਵਾਨ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਨਾਇਕ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਫੌਜ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੇ ਦੂਰ ਹੋ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਅੱਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਮ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਲੋਕ ਕਿੰਨੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਥਕ ਗਏ ਹਨ। ਜੇ ਮੈਂ ਰਥ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂ? ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ? ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦਾ; ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਕਠੋਰ ਸੱਚ ਆਖਾਂ? ਜਿਹੜੇ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ 'ਚ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਸਾਕਾ-ਸਬੰਧੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਰਥ ਦੇ ਘੋੜੇ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਣ ਕਿ ਰਾਮ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇਵੋ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚੱਲ ਪਵਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਰਥ ਸਮੇਤ, ਇਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਛੋੜੇ 'ਚ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਰਵেশ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ।