ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਮਹਿਲਾ, ਇਹ ਨੌਕਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ; ਹੋਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਨੌਕਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਰਥਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਇਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਓ ਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਤੇ ਚੜ੍ਹੋ।” ਰਾਮ, ਜੋ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਆਉ, ਚਲਦੀ ਹੀ ਨੌਕਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।” ਫਿਰ ਦੋ ਰਾਘਵ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰਕਸ਼ਾਂ ਬਾਂਧ ਕੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਕਸ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਸੂਮੰਤ੍ਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੱਥ ਸੂਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਸੂਮੰਤ੍ਰ, ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਜਾ; ਸਦਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ।” ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾ; ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਮੁਕ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਸੂਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ।” ਸੂਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਤਪ, ਪਾਠ, ਨਰਮਤਾ ਜਾਂ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹੋ।” “ਤੁਸੀਂ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੋਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।” “ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਰਾਮ; ਅਸੀਂ ਜੋ ਉਸ (ਕੈਕੇਈ) ਦੇ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਪਾਪੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।” ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਸੂਮੰਤ੍ਰ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਲੰਬਾ ਰੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਆਂਸੂ ਰੁਕ ਗਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛੂਹ ਕੇ, ਸੂਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ। “ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਐਸਾ ਕਰ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।” “ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਦੁਖ ਤੇ ਵਧਾਪੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਦਬੇ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਤੇਰੇ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।” “ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਇੱਛਾ ਲਈ ਆਖੇ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕਿਚਾਹਟ ਦੇ ਕਰਨਾ।” “ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਰਾਜੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਪਾਵੇ।” “ਜੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡਿੱਗੇ, ਨਾ ਹੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਤਾਂ ਸੂਮੰਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਫੜ।” “ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਧੀਕ ਉਮਰ ਦਾ, ਉਤਮ, ਤੇ ਇੰਦਰਿਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਇਹ ਬੋਲ ਆਖੀਓ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।” “ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਮੈਥਿਲੀ; ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।” “ਜਦੋਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇਗਾ।” “ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੂਮੰਤ੍ਰ, ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ, ਸਮੇਤ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੂਣਾਈਓ।” “ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ, ਸੀਤਾ ਦੇ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਮਸਕਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਖੇ।” “ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਆਖੀਓ ਕਿ ਭਰਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬੁਲਾਓ; ਜੇ ਭਰਤ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਬਠਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।” “ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਓ; ਫਿਰ ਸਾਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁਖ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਘੇਰੇਗਾ।” “ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਆਖੀਓ: ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਐਸਾ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰੀਓ, ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਾ ਰੱਖੀਓ।” “ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕੈਕੇਈ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਐਸੇ ਹੀ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਖਾਸ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇਣਾ।” “ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਤੇ ਰਾਜ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।” ਸੂਮੰਤ੍ਰ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਆਖ ਕੇ, ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਹਿ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਗੱਲ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਓ।” “ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਵਿਛੋੜੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?” “ਜਦ ਲੋਕ ਮੇਰਾ ਰਥ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵੇਖਣਗੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਰਥ ਦੇ ਬਿਨਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ।” “ਸ਼ਹਿਰ, ਇਹ ਖਾਲੀ ਰਥ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਰਥੀ ਬਚਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀਰਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਂਣ ਤੇ ਫੌਜ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇਗਾ।” “ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਦੂਰ ਹੋ, ਲੋਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਜ ਜ਼ਰੂਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਲੈਣਗੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ।” “ਰਾਮ, ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਅਾਸ (ਵਿਛੋੜੇ) ਦੌਰਾਨ, ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਦੁਖ ਨਾਲ ਥਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।” “ਜਦ ਮੈਂ ਰਥ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਲਾਪ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਮੇਰੇ ਵਿਅਾਸ ਤੇ, ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਵੇਗੀ।” “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਮਾ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ—ਕੋਈ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰੀਓ?” “ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦਾ; ਮੈਂ ਇਹ ਕਠੋਰ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਖਾਂ?” “ਜੋ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਉਤਮ ਘੋੜੇ ਕਿਵੇਂ ਆਖਣਗੇ ਕਿ ਰਥ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਹੈ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਸੂਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੜੀ ਪਿਆਰ, ਨਮਰਤਾ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ, ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ, ਤੇ ਸੂਮੰਤ੍ਰ ਦੁਖੀ ਦਿਲ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।