ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਚਲੋ, ਅਸੀਂ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੀ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਰ ਕਰੀਏ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ—ਨੇ ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਕੇ, ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਗੁਹਾ ਨੇ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਨਾਵ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀਆਂ ਚਪੂਆਂ ਹੋਣ, ਲਿਆਉ।" ਗੁਹਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਨਾਵ ਲਿਆ ਕੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਾਲਕ, ਨਾਵ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ—ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ?" ਉਸ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, "ਇਹ ਨਾਵ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਆਓ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹੋ, ਹੇ ਧੀਰਜਵਾਨ!" ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਆਓ, ਜਲਦੀ ਨਾਵ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਰਕਸ਼ ਬੰਨ੍ਹੇ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਕਮਰ ਨੂੰ ਲਗਾਈਆਂ ਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਛੁਹ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੁਰੰਤ ਮੁੜ ਜਾ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੀਂ।" ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਵਾਪਸ ਮੁੜ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਮੁਕ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ।" ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ, ਪਾਠ, ਨਰਮਤਾ ਜਾਂ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹੋ।" "ਪਰ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਵੀ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਲਕਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੋਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ (ਕੈਕੇਈ) ਦੇ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ; ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਪਾਪੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵਾਂਗੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਹੋਵਾਂਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ—ਰਥਵਾਹਕ—ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਸੂ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛੂਹ ਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਚਿੱਤ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਖਿਆ, "ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਐਸਾ ਕਰ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ।" "ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ—ਉਮਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਦਬੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਇੱਛਾ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਬਿਨਾਂ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਦੇ ਕਰ ਦੇਵੀਂ।" "ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣੇ।" "ਜੇਕਰ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ।" "ਉਮਰਦਰਾਜ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੀਂ—ਉਹ ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।" "ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਦੁਖੀ ਹਾਂ; ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।" "ਜਦੋਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੈਨੂੰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੇਖੇਂਗਾ।" "ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਜੇ ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਮੇਰੇ ਬਾਕੀ ਰਾਣੀਆਂ, ਸਮੇਤ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵੀ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਮੇਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਵੀਂ।" "ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਖ਼ੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੀ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਵਧਾਈ ਦੇਵੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਖੀ ਹੈ।" "ਵੱਡੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖੀਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬੁਲਾਓ; ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਿਠਾਓ।" "ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਓ; ਫਿਰ ਸਾਡਾ ਦੁੱਖ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਆਖੀਂ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੇ।" "ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਆਦਰ ਦੇਵੇ।" "ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਰਾਜ-ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਚਨ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾਂ ਰੀਤ ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਗੱਲ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਵੀਂ।" "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਓ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆ ਪੁੱਤਰ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ?" "ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਮੇਰਾ ਰਥ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖਣਗੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ 'ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।" "ਇਹ ਨਗਰ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਖਾਲੀ ਰਥ ਵੇਖੇਗੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰਥਵਾਹਕ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਈ ਫੌਜ।" "ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਦੂਰ ਵੱਸਦੇ ਹੋ, ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਮਝ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਗੇ।