ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਵੇਰ ਆਈ, ਜਦ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ। ਵੇਖੋ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਕਾਲੀ ਪੰਛੀ ਕੋਕਿਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।” ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸੁਖੀ ਜੀ, ਚਲੋ, ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੇ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਰਾਮ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ, ਨੇ ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦਿਆਂ, ਨੌਕਾ-ਪਤੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਤੇਜ਼, ਅਤੇ ਸਜੀ-ਸਜਾਈ ਨੌਕਾ ਲਿਆਓ, ਜੋ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।” ਗੁਹਾ ਦੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਨੌਕਾ ਲਿਆ ਕੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਨੌਕਾ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਆਦੇਸ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੱਸੋ।” ਗੁਹਾ ਨੇ ਵਧੀਆ ਨੌਕਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਨੌਕਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਦੁਰ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚੜ੍ਹੋ, ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ!” ਰਾਮ, ਜੋ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸੀ, ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਚਲੋ, ਜਲਦੀ ਨੌਕਾ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।” ਫਿਰ ਦੋ ਰਾਘਵ, ਆਪਣੀ ਤਰਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਚਲ ਪਏ। ਰਥਵਾਹਕ, ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਜਾ; ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੁਕਸ ਰਹਿਣਾ।” “ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾ, ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਪੈਦਲ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਆਪਣੀ ਵਿਦਾਈ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਰਥਵਾਹਕ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਰਾਮ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮ ਮਨੁੱਖ।” “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਤਪ, ਪਾਠ, ਜਾਂ ਮਰਯਾਦਾ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਐਸਾ ਦੁਖ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹੋ।” “ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਓਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।” “ਅਸੀਂ, ਰਾਮ, ਸਚਮੁਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਉਸ (ਕੈਕੇਈ) ਨੇ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ; ਅਸੀਂ ਪਾਪੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵਾਂਗੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਹੀ ਦੁਖ ਸਮਝ ਕੇ ਰੋਂਦਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਰੋਇਆ। ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਅੰਸੂ ਰੁਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛੂਹ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ। “ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਐਸਾ ਕਰ, ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।” “ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਅਤੇ ਵਧੀ ਉਮਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਦਾ ਭਾਰ ਹੈ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” “ਜੋ ਵੀ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਇੱਛਾ ਲਈ ਆਖੇ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਦੇ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ।” “ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ: ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ।” “ਜੇ ਰਾਜਾ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੇ, ਨਾ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਤਾਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰ।” “ਉਮਰਦراز, ਮਹਾਨ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਏ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਇਹ ਬੋਲ ਆਖੀਓ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਕਦੇ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।” “ਨਾ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਮੈਥਿਲੀ; ਨਾ ਅਸੀਂ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡਣ ਦਾ ਦੁਖ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦਾ।” “ਜਦ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇਂਗਾ।” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ, ਕੈਕੇਈ ਸਮੇਤ, ਮੇਰੇ ਬੋਲ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਣਾ।” “ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਖੇਰ-ਮੰਗਣੀ ਆਖੀਓ, ਤੇ ਮੇਰੀ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਖੀ ਹੈ।” “ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਖੀਓ ਕਿ ਭਰਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬੁਲਾਓ; ਜੇ ਭਰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੰਘਾਸਨ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਓ।” “ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੂਵਰਾਜ ਬਣਾਓ; ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਦੁਖ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।” “ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਆਖੀਓ: ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹੋ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਂਵਾਂ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਵਰਤੋ।” “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕੈਕੇਈ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸਤਕਾਰੋ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ।” “ਪਿਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ।” ਜਦ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਰਵਾਇਤ ਦੇ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਬੋਲ ਮਾਫ ਕਰਨਾ।” “ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ, ਗੁਹਾ ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਵਿਦਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਮਾਤਾ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਸੰਦੇਸ਼ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਵਣਵਾਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ, ਧਰਮ ਤੇ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰਿਆ।