ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਦਾ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਮਿੱਤਰ ਲਈ ਡੂੰਘੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੀੜ੍ਹਤ ਹਾਥੀ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਤ ਬੀਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਵੇਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ, ਰਾਤ ਮੁਕ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਪਿਆਰੇ, ਕਾਲੀ ਪੰਛੀ ਕੋਕਿਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ।" ਰਾਮ ਅੱਗੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੂਲਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸੁਆਮੀ, ਚਲੋ ਅਸੀਂ ਤੇਜ਼ ਵਹਿ ਰਹੀ ਜਹਨਵੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਨਾਵਿਕਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਚੰਗੀ ਤਿਆਰ, ਤੇਜ਼ ਨਾਵ ਲਿਆਓ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੈਡਲ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ।" ਇਸ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸੋਹਣੀ ਨਾਵ ਲਿਆਈ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਨਾਵ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ; ਹੋਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਨਾਵ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿ ਰਹੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ; ਚੜ੍ਹੋ, ਧੀਰਜਵਾਨ!" ਤਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਚਲੋ, ਜਲਦੀ ਨਾਵ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਤੀਰ-ਕਟਾਰੀਆਂ ਬਾਂਧ ਕੇ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਗਾ ਕੇ, ਦੋ ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਆਪਣਾ ਉੱਤਮ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਜਾ; ਸਦਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੋਖਾ ਰਹੀਏ।" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾ, ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਪੈਦਲ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਆਪਣੀ ਵਿਦਾਈ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ।" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਤਪ, ਪਾਠ, ਜਾਂ ਨਰਮਤਾ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਇਤਨਾ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹੋ।" "ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਵੱਸ ਕੇ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੋਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਏ, ਰਾਮ, ਅਸੀਂ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ; ਅਸੀਂ ਪਾਪੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਸ਼ ਆ ਜਾਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਹੋਵਾਂਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਰਥ-ਚਾਲਕ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਹੰਝੂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛੂਹ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖਦਾ ਹੈ। "ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਐਸਾ ਕਰ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।" "ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਅਤੇ ਵਧੀ ਉਮਰ ਕਰਕੇ ਪੀੜ੍ਹਤ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਦੇ ਕਰਨਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ।" "ਜੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਓਹੀ ਰਸਤਾ ਫੜੀ।" "ਜਦ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਉਮਰਦراز, ਉੱਤਮ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ, ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਇਹ ਬੋਲ ਆਖੀ।" "ਨਾ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਮੈਥਿਲੀ; ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ 'ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।" "ਜਦ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇਗਾ।" "ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ, ਸਮੇਤ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਖੀ।" "ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ, ਮੈਂ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਪਹੁੰਚਾਈ।" "ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਆਖੀ ਕਿ ਭਰਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬੁਲਾਏ; ਜੇ ਭਰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬੈਠਾਏ।" "ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਓ; ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਦੁਖ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵਸ਼ ਕਰੇਗਾ।" "ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਆਖੀ: ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੀ, ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਕਰੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕੈਕੇਈ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਨੂੰ ਆਦਰ ਕਰੀ।" "ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਜਦ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਕਕੁਸਤਥ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਜੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਵਿਧੀ ਦੇ, ਬੋਲ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਬਚਨ ਮਾਫ ਕਰੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ, ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪਲ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਅਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਹੋਏ ਹਨ।