ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਥੇ ਹੀ ਬੈਠੇ ਰਹੇ, ਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਚੁੱਪਚਾਪ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਜਦ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਤੇ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਗੁਹਾ, ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਭਰ ਆਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ Noble ਦੋਸਤ ਲਈ ਇੰਨਾ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰ ਹਾਥੀ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਵੰਜੀਵੀਂ ਸਰਗ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਾਹੁਤ ਹੀ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਜਸ਼ਨਯੋਗ ਵਾਚਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੁਭਾਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਬੜੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਸੁਹਾਵਣੀ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਪਿਆਰੇ, ਕਾਲੀ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੀ ਕੋਇਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ।” “ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੀ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਜਣੇ, ਆਓ, ਅਸੀਂ ਤੇਜ਼ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਰ ਕਰੀਏ।” ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਕੇ, ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣਕੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨੌਕਾਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਗੁਹਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, “ਇੱਕ ਵਧੀਆ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਨੌਕਾ ਲਿਆਓ, ਜੋ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਓਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।” ਇਹ ਹੁਕਮ ਸੁਣਦੇ ਹੀ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੌਕਾ ਲਿਆਈ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮਾਲਿਕ, ਨੌਕਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” “ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਨੌਕਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਆਓ, ਇਸ ਤੇ ਚੜ੍ਹੋ, ਹੇ ਅਟੱਲ ਮਨ ਵਾਲੇ!” ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਚਲੋ, ਜਲਦੀ ਨੌਕਾ ਚੜ੍ਹੀਏ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤੀਰਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਸ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵ ਭਰਾ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਰਥਵਾਨ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੁਹ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਜਾ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੀਂ।” “ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾ,” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਮੁਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਪੈਦਲ ਹੀ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਰਥਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ।” “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ, ਅਧਿਐਨ ਜਾਂ ਨਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਚਾਈ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋ।” “ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਕੜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵੋਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।” “ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਉਸ (ਕੈਕੇਈ) ਵਲੋਂ ਠੱਗੇ ਗਏ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਪਾਪੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਹੋਵਾਂਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਰਥਵਾਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੋਇਆ। ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਹੰਝੂ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛੂਹ ਕੇ, ਸੁਚੱਜੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ। “ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਦੋਸਤ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਐਸਾ ਕਰ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।” “ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਤੇ ਬੁੱਢਾਪੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਤੇਨੂੰ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” “ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਲਈ ਹੁਕਮ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਝਿਝਕ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।” “ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਰਾਜੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣੇ।” “ਜੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਏ, ਨਾ ਹੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਰਾਹ ਫੜੀਂ।” “ਉਸ ਮਹਾਨ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਜੋ ਅਜੇ ਤੱਕ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਂ।” “ਨਾ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਮੈਥਿਲੀ; ਨਾ ਅਸੀਂ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡਣ ਦਾ ਗਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦਾ।” “ਜਦੋਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਵੇਖੇਂਗਾ।” “ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਕੈਕੇਈ ਸਮੇਤ, ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਦੇਈਂ।” “ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਆਖੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਖਦੇ ਹਾਂ।” “ਵੱਡੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਆਖੀਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬੁਲਾਏ; ਅਤੇ ਜੇ ਭਾਰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਿਠਾਓ।” “ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕਰਵਾਓ; ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।” “ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਆਖੀਂ: ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਵਿਆਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਂਵਾਂ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਾ ਕਰ।” “ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕੈਕੇਈ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਆਦਰ ਕਰ।” “ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।” ਜਦ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਤਾਂ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਵਿਚੋਂ, ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬੋਲਿਆ।