ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਚੌਕਾਂ, ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਮਹਲਾਂ ਅਤੇ ਭਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਥੇ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੰਗਲਮਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਇਕੱਠ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਸ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਕਾਸ਼ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਈਏ, ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਧਰਮੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕੀਏ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ, ਸੱਚੇ ਤੇ ਅਕਸ਼ਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਵਨਵਾਸ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰੀਏ।" ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁੱਖੀ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਮਿੱਤਰ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਾਵਨਵੀਂ ਸਰਗਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਲੰਘਣ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ। ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਭ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਵੀ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਹੈ, ਸੁਭ ਰਾਤ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਵੇਖੋ, ਕਾਲੀ ਚੁੰਚ ਵਾਲੀ ਕੋਇਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਮਿੱਠੇ ਭਰਾ, ਆਓ, ਇਸ ਤੇਜ਼ ਵਹਿ ਰਹੀ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ, ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੌਕਾਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇੱਕ ਸੋਹਣੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਨੌਕਾ ਲਿਆਓ, ਜੋ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।" ਹੁਕਮ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨੌਕਾਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸੋਹਣੀ ਨੌਕਾ ਲਿਆ ਕੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਗੁਹਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮਾਲਕ, ਨੌਕਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ?" ਫਿਰ ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਨੌਕਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਆਓ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੜ੍ਹ ਜਾਓ।" ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਆਓ, ਹੁਣ ਜਲਦੀ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਤਰਕਸ਼ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਾ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਘੁਕੁਲ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ?" ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਮੁੜ ਜਾ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੀਂ।" ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾ, ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਮੁਕ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਪੈਦਲ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਹੁਣ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਧਰਮੀ, ਸਤਵੰਤ, ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਇਹ ਵਿਪਦਾ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤਪ, ਪਾਠ, ਮਿਠਾਸ ਜਾਂ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੁਸੀਂ ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਤਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਰਗਾ ਉੱਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੋਗੇ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਹੇ ਰਾਮ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕੈਕਈ ਦੇ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ; ਹੁਣ ਪਾਪਣ ਕੈਕਈ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਸੂ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਸਤੇ ਪਾਣੀ ਛੂਹ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ, "ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਦੋਸਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਐਸਾ ਕਰੀਂ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਣ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਬੁੱਢੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਦਬੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਕਹੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਪੂਰਾ ਕਰੀਂ। ਰਾਜੇ ਇਸੀ ਲਈ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣੇ। ਜੇਕਰ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਾਰੇ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰੀਂ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਉਸ ਬੁੱਢੇ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਿਲੀਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਵਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਂ। ਨਾ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਮੈਥਿਲੀ ਸੀਤਾ; ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇਂਗਾ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹੀਂ, ਤੇ ਕੈਕਈ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਮੇਰੀ ਵਲੋਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਈਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਜੀ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵਲੋਂ, ਤੇ ਸੀਤਾ, ਮੈਥਿਲੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਲੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੀਂ। ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖੀਂ ਕਿ ਜਲਦੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੁਲਾਏ; ਜੇ ਉਹ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ-ਪਦ ਤੇ ਬਿਠਾਏ।