ਰਾਤ ਦੇ ਸੁਨਸਾਨ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਮਨ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਮਾਂ ਵੀ ਜੀਉਣੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਿਠਾਇਆ—ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ, ਤਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ।" "ਅਯੋਧਿਆ—ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਚੌਕ, ਵਿਅਕਤ ਰਸਤੇ, ਮਹਲ ਤੇ ਕੋਠੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਨੌਕਰਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਰਥ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ, ਸਾਜ਼-ਵਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਤੇ ਆਨੰਦਤ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ, ਮੇਲੇ ਤੇ ਸਮਾਗਮ ਹਨ—ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਸਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।" "ਕاش! ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ, ਤਾਂ ਜਦ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਧਰਮਵਾਨ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖ ਸਕੀਏ। ਜੇ ਅਸੀਂ, ਸੱਚੇ ਤੇ ਸੁਖੀ ਰਹਿ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫੇਰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵેશ ਕਰੀਏ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਵਿਹਲ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਹੀ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗੁਹਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਸਨੇਹਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਾਥ ਜੋੜ ਕੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦਰਦ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਥੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਚਾਸਵੀਂ ਦੂਜੀ ਸਰਗਾ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੋਸ਼ਨ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਹੈ, ਰਾਤ ਮੁਕ ਗਈ ਹੈ। ਵੇਖ, ਕਾਲੀ ਕੁੱਕੜੀ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਆਰੇ, ਆਓ, ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੀ ਜਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਹੈ—ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੌਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਤੈਅਾਰ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਨੌਕਾ ਲਿਆਓ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਤੇ ਪੈਡਲ ਹੋਣ।" ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਨੌਕਾ ਲਿਆ ਕੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਾਲਕ, ਨੌਕਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ?" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਨੌਕਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਤੈਅਾਰ ਹੈ। ਆਓ, ਇਸ ਤੇ ਚੜ੍ਹੋ, ਹੇ ਧੀਰਜਵਾਨ!" ਰਾਮ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਆਓ ਜਲਦੀ ਨੌਕਾ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵ, ਆਪਣੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਲਾ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ, ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਰਹੀਂ।" "ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾ," ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਮੁਕ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਪੈਦਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁੱਖੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਇੱਛਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ।" "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ, ਪਾਠ, ਨਮਰਤਾ ਜਾਂ ਸਚਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋ। ਪਰ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਅਸੀਂ ਜੋ ਉਸ (ਕੈਕੇਈ) ਵਲੋਂ ਠੱਗੇ ਗਏ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਪਾਪੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਾਂ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਸਮਝ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰੋਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਹੰਝੂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛੂਹ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇੱਛਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਤੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਕਰ, ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁੱਖੀ ਨਾ ਹੋਣ।" "ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਥਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਇੱਛਾ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਦੇ ਪੂਰਾ ਕਰੀਂ।" "ਇਸੇ ਲਈ, ਰਾਜੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਝੂਠ ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਫਸਦੇ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਰਾਹੀ ਚੱਲੀਂ।" "ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੀਂ, 'ਨ ਤਾ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਨ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਨ ਮੈਥਿਲੀ। ਨ ਅਸੀਂ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਉੱਤੇ।'" "ਜਦ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁੰਨਾਵਾਂ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਆਪਣੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।