ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਮ ਹੋਈ, ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਲਖਸ਼ਮਣ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ, ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣਗੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗੀ? ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ, ਤਾਂ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ। ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਸੁਮੀਤਰਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲਵੇਗੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ, ਆਪਣੀ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਨਾ ਬੈਠਾ ਸਕਣ ਕਾਰਨ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਲੈਣਗੇ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਜਾਣਗੇ, ਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਚੌਰਾਹੇ ਸੁੰਦਰ ਹਨ, ਰਸਤੇ ਵਿਅਕੁਲ ਅਤੇ ਵਿਅਵਸਥਿਤ ਹਨ, ਮਹਲ ਅਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹੇਗਾ। ਇੱਥੇ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਵਜਦੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੋਵੇਗੀ। ਬਾਗ-ਬਾਗੀਚਿਆਂ, ਮੇਲਿਆਂ, ਤੇਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 'ਚ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।" ਰਾਮ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, "ਕਾਸ਼ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਈਏ, ਉਹ ਮਹਾਨ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖੀਏ। ਕਾਸ਼ ਅਸੀਂ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਤ ਲਖਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਮੁੜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੀਏ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਦੁਖੀ ਰਾਮ, ਉਥੇ ਹੀ ਰੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗੁਹਾ, ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਦੋਸਤ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਸਨੇਹੇ ਨਾਲ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਅੰਜਾਣ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਅਧਿਆਇ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਮ, ਜੋ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਲਖਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸਵੇਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਸੁਭਾਗੀ ਰਾਤ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਵੇਖ, ਕਾਲੀ ਚੁੰਚ ਵਾਲੀ ਕੋਇਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ 'ਚ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਆ, ਹਲਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੀਏ, ਅਸੀਂ ਜਹਨਵੀ ਦਰਿਆ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਰ ਕਰੀਏ।" ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਲਖਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੌਕਾ-ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇੱਕ ਵਧੀਆ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਨੌਕਾ ਲਿਆਓ, ਜੋ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।" ਹੁਕਮ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਸੇਵਕ ਸੁੰਦਰ ਨੌਕਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਸੁਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਹਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਪ੍ਰਭੂ, ਨੌਕਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ?" ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਨੌਕਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਆਓ, ਇਸ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੋ।" ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਗੁਹਾ, ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਆਓ, ਜਲਦੀ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਫਿਰ, ਦੋਵਾਂ ਰਾਘਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰ-ਕਵਰ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਾ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਫਿਰ ਪਿੱਛੇ ਵਾਪਸ ਜਾ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਰਾਜਾ ਸਾਹਮਣੇ ਸਚੇਤ ਰਹੀ।" ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾ, ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਮੁਕ ਗਿਆ। ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਪੈਦਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਾਂ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਰਾਮ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ, ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਜਾਂ ਨਰਮੀ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਐਸਾ ਦੁਖ ਮਿਲਿਆ। ਪਰ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਮ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਲਕੜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਏਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਏ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਕਈਕਈ ਦੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਠੱਗੇ ਗਏ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਪਾਪੀ ਕਈਕਈ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰੋ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਜਦ ਹੰਜੂ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛੂਹ ਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖੇ, "ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਇਉਂ ਕਰ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਰਾਜਾ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਮਨ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਨਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਕਈਕਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਇੱਛਾ ਲਈ ਆਖੇ, ਉਹ ਤੂੰ ਬਿਨਾਂ ਝਿਜਕ ਪੂਰਾ ਕਰੀਂ। ਰਾਜੇ ਇਸ ਲਈ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਝੂਠ ਤੇ ਨਾ ਆਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰੀਂ।" "ਜਦ ਤੂੰ ਉਸ ਉਮਰਦਾਰ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਿਲੇਂ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੀਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਲਖਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਮੈਥਿਲੀ, ਕੋਈ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਅਸੀਂ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡਣ ਤੇ, ਨਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਤੇ ਰੋ ਰਹੇ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਖਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ, ਮਾਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਸਨੇਹਾ, ਅਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਯਾਦ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।