ਇਹ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੁਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ, ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦ ਰਾਜਾ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲਵੇਗੀ। ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਨਾ ਬਿਠਾ ਸਕਣ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤੇ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ। ਆਯੋਧਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚੌਕ, ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਵਧੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਮਹਲ ਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ, ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਲਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਭਿੱਡ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਾਜਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਹਰ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼, ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਉਪਵਨ, ਮੇਲ-ਮੁਕਾਬਲੇ, ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ, ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਕاش! ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀਵਤ ਰਹਿਣ, ਤੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਵਣ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਈਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਧਰਮਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੇਖੀਏ। ਜੇ ਸੱਚੇ ਤੇ ਅਖੰਡ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਵਣ-ਵਾਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਦਾਖਲ ਹੋਈਏ। ਜਦ ਰਾਮ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿਤਰ ਲਈ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਪੀੜਾ ਵਿਚ, ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਾਵੰਜੀ ਸਰਗਾ ਦਾ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ। "ਸੂਰਜ ਉਗ ਆਇਆ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ; ਵੇਖੋ, ਪਿਆਰੇ, ਕਾਲੀ ਪੰਛੀ ਕੋਕਿਲ ਕੂਕ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀ ਹੈ; ਪਿਆਰੇ, ਆਓ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਾਰ ਕਰੀਏ।" ਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਗੁਹਾ ਤੇ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ, ਕਿਸ਼ਤੀ-ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਇੱਕ ਵਧੀਆ, ਤਿਆਰ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਕਿਸ਼ਤੀ ਲਿਆਓ, ਜੋ ਪਾਰ ਕਰਣ ਲਈ ਓੜਕਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।" ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਲਿਆ ਕੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਕਿਸ਼ਤੀ, ਮਾਲਕ, ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੀ ਕਰੀਏ?" "ਇਹ ਕਿਸ਼ਤੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਚੜ੍ਹੋ, ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ!" ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ; ਆਓ, ਜਲਦੀ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਫਿਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਤੀਰ-ਕੁੱਟੀਆਂ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਦੋ ਰਾਘਵ ਤੇ ਸੀਤਾ, ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਰਥ-ਚਾਲਕ, ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਕਰੀਏ?" ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ, ਆਪਣਾ ਸਜਾ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਜਾ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੌਕਸ ਰਹੀਓ।" "ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਜਾ," ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਪੈਦਲ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਤੇਰਾ ਵਰਗਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ—ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਤਪ, ਪਾਠ, ਜਾਂ ਨਰਮਤਾ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਜੇ ਤੂੰ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਲਕਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਅਸੀਂ ਸਚ-ਮੁਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਅਸੀਂ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਧੋਖੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ; ਅਸੀਂ ਪਾਪੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵਾਂਗੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀ ਹੋਵਾਂਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਰਥ-ਚਾਲਕ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰੋਇਆ। ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਅੰਸੂ ਰੁਕ ਗਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛੂਹ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ। "ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰਗਾ ਮਿਤਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਐਸਾ ਕਰ, ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।" "ਪृथਵੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਤੇ ਵਧਾਪੇ ਨਾਲ ਪੀੜਿਤ ਹੈ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਇੱਛਾ ਲਈ ਆਖੇ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਠਹਿਰੇ ਪੂਰਾ ਕਰੀਓ।" "ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ।" "ਜੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਝੂਠ ਵਿਚ ਨਾ ਫਸੇ, ਨਾ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰੀਓ।" "ਰਾਜਾ, ਜੋ ਵਧਾ ਉਮਰ, ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਥਾਂ ਤੇ ਇਹ ਬਾਤ ਆਖੀਓ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਕਦੇ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।