ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਹ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਉੱਚੀਆਂ ਗੁਣਵਾਂ ਹਨ—ਉਹ ਜਦੋਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਧੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਥਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਹੁਣ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਤੋਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ, ਹੁਣ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪੀ ਛਾ ਗਈ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਰਾਤ ਜੀਉਂਦੇ ਲੰਘਾ ਲਵੇਗਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਜੀ ਲਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਇਕ ਵੀਰ ਨੂਂ ਜਣਨ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਦੀ ਬੇਕਲਮੀ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਿੰਦ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗੀ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ, ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇਗਾ? ਜਦ ਰਾਜਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਚਾਹੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਿਠਾਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਗੇ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚੌਰਾਹੇ, ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਮਹਲ ਅਤੇ ਕੋਠੀਆਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਾਗਿਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ, ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਸਮਾਗਮ ਹਨ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰਾਜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਕਾਸ਼ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਈਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖ ਸਕੀਏ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ, ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕੀਏ! ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਜਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਮਿੱਤਰ ਲਈ ਡੂੰਘੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਹਾਥੀਂ ਹਾਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੀੜਤ ਹਾਥੀ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਾਵੰਜੀ ਸਰਗਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੁਭਾਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਹੈ; ਵੇਖੋ, ਕਾਲੀ ਪੂੰਛ ਵਾਲੀ ਕੋਇਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਪਿਆਰੇ, ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੀ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਮੰਨ ਕੇ, ਮਲਾਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਨੌਕਾ ਲਿਆਓ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਸਕੇ।" ਇਹ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਸੋਹਣੀ ਨੌਕਾ ਲਿਆਈ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਾਲਕ, ਨੌਕਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ?" "ਇਹ ਨੌਕਾ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਆਓ, ਇਸ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੋ!" ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਉਜਲੇ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਆਓ, ਜਲਦੀ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਤਰਕਸ਼ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਾ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ, ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਰਥਵਾਨ, ਰਾਮ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ, ਆਖਿਆ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਜਲਦੀ ਮੁੜ ਜਾ; ਸਦਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੀਂ।" "ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਜਾ," ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਰਥਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ, ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸ ਰਹੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ।" "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ, ਪਾਠ ਜਾਂ ਨਰਮਤਾ ਤੇ ਸਚਾਈ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹੋ ਜੀਹੀ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਹੋ।" "ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹੋਏ, ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਏ ਹੋਣ।" "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਅਸੀਂ ਜੋ ਉਸ (ਕੈਕਈ) ਵਲੋਂ ਠੱਗੇ ਗਏ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਪਾਪੀ ਕੈਕਈ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਰਥਵਾਨ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰੋਇਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਅੰਸੂ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਰਾਮ ਨੇ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛੂਹ ਕੇ, ਸੁਚੱਜੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ, "ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਐਸਾ ਕਰੀਂ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੇ।