ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਨਿਦੋਸ਼ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਜਤਾਈ, "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਮੈਂ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਹਾਂ? ਉਹ ਰਾਮ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵਤਾ ਜਿੱਤ ਸਕੇ, ਨਾ ਅਸੁਰ, ਉਹ ਅੱਜ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਮੰਤਰਾਂ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਹਨ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਜਤਾਈ, "ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ; ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਧੂਆ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਥੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਰਾਜ ਮਹਲ ਹੁਣ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਰਾਤ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਜੀ ਲਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੈ।" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਜੇ ਦੀ ਬੇਕਦਰੀ ਕਰਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਵੱਡੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਜਿੰਦ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗੀ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ, ਪਿਆਰੇ, ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇਗਾ? ਜਦ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ, ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲਵੇਗੀ।" "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਮਿਲੇ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ।" "ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਚੌਰਾਹੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਮਹਲ ਅਤੇ ਹਵੇਲੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਜਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗਲਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਗਾਂ, ਪਾਰਕਾਂ, ਮੇਲਿਆਂ ਤੇ ਉਤਸਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਟਹਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ।" "ਕਾਸ਼, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ, ਅਤੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਈਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਧਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦੇਖ ਸਕੀਏ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚਾ ਤੇ ਅਕਸ਼ਤ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕੀਏ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਵਿਆਕੁਲ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਰਾਤ ਕੱਟੀ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇਹ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਦ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹਾਥੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਾਵੰਜਵਾਂ ਸਰਗ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ, ਰਾਤ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ; ਵੇਖੋ, ਕਾਲੀ ਪੂੰਛ ਵਾਲਾ ਕੋਕਿਲ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੂਕਾਰਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਚੰਗਾ, ਅਸੀਂ ਤੇਜ਼ ਵਗਦੀ ਜਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇੱਕ ਵਧੀਆ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਤੇਜ਼ ਨੌਕਾ ਲਿਆਓ, ਜੋ ਪਾਰ ਲੰਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।" ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਨੌਕਾ ਲਿਆਈ ਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਨੌਕਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ, ਹੋਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਨੌਕਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਥ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਚੜ੍ਹੋ ਜੀ!" ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਚਲੋ ਜਲਦੀ ਨੌਕਾ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਤਰਕਸ਼ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਤਲਵਾਰ ਲਾ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਰਥਵਾਨ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾ, ਰਾਜੇ ਅੱਗੇ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੀਂ।" "ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾ," ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਪੈਦਲ ਜੰਗਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਆਪਣੇ ਮੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਥਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ।" "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ, ਪਾਠ, ਨਰਮਤਾ ਜਾਂ ਸਚਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਹੋ। ਪਰ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਏ ਹੋ, ਆਪਣਾ ਲੱਖਿਆ ਪਾ ਲਵੋਗੇ।" "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਅਸੀਂ ਉਹ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ (ਕੈਕਈ) ਨੇ ਠੱਗ ਲਿਆ; ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਪਾਪੀ ਕੈਕਈ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਤ ਲੰਘੀ, ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ, ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ—ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭਾਵ ਜਤਾਏ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਨੌਕਾ ਰਾਹੀਂ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।