ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਹੀ ਹੈ।” ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ? ਜਿਸਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵ, ਨਾ ਅਸੁਰ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਾਜਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ—ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਹ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ—ਉਹ ਅੱਜ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਜੀਵੇਗਾ; ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ, “ਰਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਥੱਕ ਕੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੁੱਪੀ ਛਾ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਰਾਤ ਜੀਉਂਦੇ ਲੰਘਾ ਲਵੇਗਾ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੇ, ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਜੇ ਦੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਕਰਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਰਾਜੇ ਦੀ ਜਾਨ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗੀ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ, ਪਿਆਰੇ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇਗਾ? ਜਦ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ; ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖੇਗੀ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਿਠਾ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ।” ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਰੇ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸਦੇ ਚੌਰਾਹੇ ਸੋਹਣੇ ਹਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਵਧੀਆ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਮਹਲ ਅਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਕੋਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿੱਥੇ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚਲਚਲ ਹੈ। ਬਾਗਾਂ, ਉਤਸਵਾਂ ਅਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਿਲੋਂ ਆਰਜ਼ੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਕਾਸ਼ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ, ਅਤੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਈਏ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖੀਏ। ਜੇ ਅਸੀਂ, ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵেশ ਕਰ ਸਕੀਏ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਦੁੱਖੀ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਕਾਂਡੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਜਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿਤਰ ਲਈ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਆਂਸੂ ਵਗਾ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜ਼ਖਮੀ ਹਾਥੀ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਬਾਵੰਜਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਸਨ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ, ਸੁਹਾਵਣੀ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਹੈ; ਵੇਖੋ, ਕਾਲੀ ਪੂੰਛ ਵਾਲੀ ਕੋਇਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਪਿਆਰੇ, ਆਓ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਜਹਨਵੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।” ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਿਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਚੰਗੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਤੇਜ਼ ਨਾਵ ਲਿਆਓ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀਆਂ ਚਪੂਆਂ ਹੋਣ, ਜੋ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।” ਇਹ ਹੁਕਮ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸੋਹਣੀ ਨਾਵ ਲਿਆ ਕੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਆਖਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਨਾਵ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਨਾਵ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਚੜ੍ਹੋ, ਹੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲੇ!” ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਆਓ, ਜਲਦੀ ਨਾਵ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹੀਏ।” ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਤਰਕਸ਼ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਾ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਰਥਵਾਨ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾ; ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੀਂ।” ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੁੜ ਪਿੱਛੇ ਵਾਪਸ ਜਾ, ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਪੈਦਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਆਪਣੇ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਰਥਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ, ਪਾਠ, ਨਰਮੀ ਜਾਂ ਸਚਾਈ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹੋ। ਪਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੁਸੀਂ ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਲਕੜਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ, ਗੁਹਾ, ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ—all ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਏ, ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।