ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵਿਹੜੇ ਪਏ ਹਨ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹਥੀਂ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਕਾ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਚੌਂਕਸ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਰਾਖਾ ਕਰਾਂਗਾ।" ਉਹ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਹੀ ਧਰਮ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ ਤੇ ਉਹ ਖੁਦ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹਨ, ਉਹ ਨੀਂਦ, ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ, "ਜੋ ਰਾਮ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵ ਤੇ ਨਾ ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਲੈਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਮੰਤਰਾਂ, ਤਪ ਤੇ ਅਨੇਕ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ; ਔਰਤਾਂ, ਥੱਕ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ, ਇਹ ਰਾਤ ਨਹੀਂ ਕੱਟ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸਾਇਦ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ, ਜੀਉਂਦੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੈ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਦੀ ਨਸੀਬੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਿੰਦ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗੀ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ, ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇਗਾ?" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਦ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰ ਚੱਲ ਜਾਵੇਗੀ; ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਵੀ, ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ, ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖੇਗੀ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਇਸ ਦੁਖ ਵਿਚ ਤੁਰ ਜਾਵੇਗਾ। "ਜਦ ਪਿਤਾ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ।" ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਚੌਕਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਮਹਲ ਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਨਚਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਰੰਗ-ਰੰਗੀਲੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਥ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਭੀੜ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਹਰ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼, ਤੇ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸੰਪੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਬਾਗ-ਬਗੀਚਿਆਂ, ਮੇਲਿਆਂ ਤੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, "ਕਾਸ਼ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ, ਤੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ, ਧਰਮਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖ ਸਕੀਏ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਅਸੀਂ, ਸੱਚੇ ਤੇ ਅਣਹਾਨ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਮਗਰੋਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵেশ ਕਰ ਸਕੀਏ।" ਜਦ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਰਾਤ ਕੱਟ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਵਿਚ ਰਚੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ, ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਮਿੱਤਰ ਲਈ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਹਾਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੀੜ ਵਿੱਚ, ਅੰਸੂ ਵਹਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਬਾਵਾਂ-ਵੀਂ ਸਰਗਾ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੁਭ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਤ ਮੁਕ ਗਈ; ਵੇਖੋ, ਕਾਲੀ ਪੰਛੀ ਕੋਕਿਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ।" ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; "ਹੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਚਲੋ, ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੀ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਰ ਕਰੀਏ।" ਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਤੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਸੁਣਕੇ, ਗੁਹਾ, ਜੋ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਇੱਕ ਚੰਗੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਤੇਜ਼ ਨਾਵ, ਪੂਰੀ ਤਿਆਰ, ਪੈਡਲਾਂ ਨਾਲ, ਲਿਆਓ।" ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਸੁਣਕੇ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਸੋਹਣੀ ਨਾਵ ਲਿਆ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਹਾਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨਾਵ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" "ਇਹ ਨਾਵ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਵਰਗੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਚੜ੍ਹੋ, ਹੇ ਅਡੋਲ!" ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ; ਚਲੋ, ਜਲਦੀ ਨਾਵ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।" ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਤੀਰ-ਕੁੰਚ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਦੋ ਰਾਘਵ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਚਲ ਪਏ। ਰਥਵਾਹਕ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਤੇ ਹਾਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਤਮ ਸੱਜੇ ਹਥ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਜਾ; ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੌਂਕਸ ਰਹੀਓ।" "ਮੁੜ ਜਾ," ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਮੁਕ ਗਿਆ। ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਜਦ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਦਾਇਕ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ।" "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਤਪ, ਅਧਿਐਨ, ਜਾਂ ਨਰਮਤਾ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਆ ਪਏ ਹੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਗੁਹਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਅਯੋਧਿਆ, ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਹੈ।