ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਸਮੇਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋ ਕੇ, ਤਣੇ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਰਥ ਦੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਦ ਮਿੱਟੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੰਘੀ। ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਪਿਆਰੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੌਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਇੱਥੇ ਆਰਾਮ ਕਰੋ। ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤਕਲੀਫਾਂ ਸਹਿਣ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸੁਖ ਲਈ ਹੀ ਬਣੇ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਾਗ ਕੇ ਕਾਕੁਤਸਥ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗੇ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਸੱਚ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਕਸਮ ਚੁੱਕਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਖਿਆਤਿ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵੱਸਤੂਆਂ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਜੀ ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਲੇਟੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਹਥ ਵਿਚ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਜੰਗਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ; ਜੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸਦਾ ਸਾਮਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗੁਹਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੈਂ, ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਦਸਰਥ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ? ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਅਸੁਰ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਦਸਰਥ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ, ਮੰਤ੍ਰ, ਤਪ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਉੱਦਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਧਰਤੀ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਰਾਣੀਆਂ, ਥੱਕ ਗਈਆਂ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਵੀ ਰੁਕ ਗਈ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਹੁਣ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਰਾਤ ਜੀਉਣਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਜੀ ਸਕੇ, ਪਰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਜੇ ਦੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਦੀ ਜਿੰਦ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕੇਗੀ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖੇਗਾ? ਜਦ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ, ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ।" "ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸਦੇ ਚੌਰਾਹੇ ਸੋਹਣੇ, ਰਾਹ ਵੱਡੇ ਤੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ, ਮਹਲ ਅਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਨਚਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਮਚੀ ਹੋਈ, ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਲਮਈ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਬਾਗ-ਬਾਗੀਚੇ, ਮੇਲੇ-ਉਤਸਵ, ਤੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਸ਼, ਰਾਜਾ ਦਸਰਥ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਵਾਪਸ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਈਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖ ਸਕੀਏ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸੱਚੇ ਤੇ ਅਕਸ਼ਤ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁੜ ਅਯੋਧਿਆ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਸਕੀਏ।" ਜਦ ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਰਾਤ ਵੀ ਲੰਘ ਗਈ। ਜਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਇਹ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਲਈ ਡੂੰਘੀ ਸਨੇਹ ਵਿਚ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਮੁਕ ਗਈ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਕਾਲੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੀ ਕੋਇਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਆ, ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ।" ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦੋਸਤਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਨੇ ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਹਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਛਵਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆ ਨੇ ਛੇਤੀ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਨੌਕਾ ਲਿਆਓ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਪੂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।" ਇਹ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸੋਹਣੀ ਨੌਕਾ ਲਿਆਈ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਨੌਕਾ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ?" "ਇਹ ਨੌਕਾ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਵਾਂਗ, ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਆਪ ਇਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੋ, ਹੇ ਅਡੋਲ ਮਨ ਵਾਲੇ!