ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾਈ ਹੋਈ ਘਾਸ ਤੇ ਲੇਟ ਗਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਏ। ਫਿਰ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਉੱਧਰ ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਜਿੱਥੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਤੇ ਸਦਾ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੰਘ ਗਈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਵੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਗੁਹਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਰਾਮ ਜੀ ਲਈ ਦੁੱਖੀ ਸੀ, ਜਾਗ ਰਹੇ, ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਪਿਆਰੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਿਛੋਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਇੱਥੇ ਆਰਾਮ ਕਰੋ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗ ਕੇ ਕਕੁਤਸਥ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗੇ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਮ ਜੀ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੈਂ ਸੱਚ ਆਖਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਯਸ਼, ਧਰਮ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵੈਭਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵਿਛੋਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗੁਹਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਨੀਂਦ, ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਜਿਸਨੂੰ ਨ ਦੇਵਤਾ, ਨ ਅਸੁਰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਰਾ ਸਕੇ, ਵੇਖੋ, ਉਹ ਅੱਜ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮੰਤਰ, ਤਪ ਅਤੇ ਕਈ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਜ਼ਰੂਰ ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਥੱਕ ਕੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਇਹ ਰਾਤ ਉਹ ਜੀਊਣਗੇ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਜੀ ਲਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਭਗਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਜੇ ਦੀ ਦੁਖ-ਦਸ਼ਾ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਜਿੰਦ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗੀ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ, ਪਿਆਰੇ, ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ? ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ; ਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਬੈਠੇਗੀ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਨਾ ਬਿਠਾ ਸਕੇ, ਉਹ ਇਸ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਉੱਤੇ, ਜਦ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਜਿਹੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚੌਕ, ਵਿਅਕਤ ਰਸਤੇ, ਮਹਲ ਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਨਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਾਜਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ, ਮੇਲੇ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਸੀ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ—ਕਾਸ਼, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ, ਤੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਈਏ, ਉਸ ਮਹਾਨ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖ ਸਕੀਏ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸੱਚੇ ਤੇ ਅਕਸ਼ਤ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਮੁੜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕੀਏ!” ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ, ਜੋ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਲਈ ਗਹਿਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਬੀਮਾਰ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਹੰਜੂ ਵਗਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਵੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਸ਼ੁਭ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਤ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਵੇਖੋ, ਕਾਲੀ ਚੁੰਚ ਵਾਲੀ ਕੋਕਿਲਾ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ; ਪ੍ਰੀਤਮ, ਆਓ, ਅਸੀਂ ਤੇਜ਼ ਵਗਦੀ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਰ ਕਰੀਏ।” ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਨੌਕਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਇੱਕ ਠੀਕ-ਠਾਕ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਨੌਕਾ, ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆਓ।” ਇਹ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਨੌਕਾ ਲਿਆਈ ਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਸੁਚਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਮਾਲਿਕ, ਨੌਕਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ?